A+ A A-

गोर्खा गौरव मित्रसेन थापाको १२४ औं जन्म जयन्ती

 

त्रिलोक सिंह थापा मगर , 

काठमाडौंँ ः सन् २०१९ डिसेम्बर २७ । गोर्खा स्रष्टाबहुप्रतिभाशाली मास्टर मित्रसेन थापा मगरको १२४ औ जन्म जयन्तीको उपलक्ष्यमा पश्चिम नेपालको कपिलवस्तु जिल्लाको वाण्गंगा नगरपालिका वडा १ मा अवस्थित साहित्य चौतारी कपिलधाममा “मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठान” काठमाडाँैंँ द्वारा मित्रसेनको सालिक स्थापना तथा अनावरण समारोह भब्यरुपमा सम्पन्न भयो । मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठानका उपाध्यक्ष गौबहादुर आलेको अध्यक्षतामा उक्त कार्यक्रम सञ्चालन भएको थियो । प्रदेश नं. ५ का सामाजिक विकास मन्त्री सुदर्शन बलाल मगरको प्रमुख आतिथ्यमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति डा. गंगाप्रसाद उप्रेती, मुख्य अतिथि तथा अतिथिहरुमा लुम्बनी वाङ्गमय प्रतिष्ठानका अध्यक्ष हेमराज ज्ञवाली, नेपाल मगर सङ्घ केन्द्रीय समितिका भाषिक अध्यक्ष दलबहादुर वीरकट्टा मगर, नेपाल मगर लेखक संघका महासचिव श्याम राना, साहित्यकार लीलाराना तथा स्थानीय विभिन्न सामाजिक र साहित्यिक सङ्घ संस्थाका प्रतिनिधिहरुको बाक्लो उपस्थिति थियो ।

मित्रसेनको सालिकको अनावरण गर्दै समारोहमा प्रमुख अतिथि मन्त्री वलालले भन्नु भयो,“युवाहरुले मास्टर मित्रसेनका जीवनबाट शिक्षा लिनु पर्दछ ।” नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपतिले आफ्नो मनतव्यमा भन्नु भयो, “नेपाली संस्कृतिको निर्माणमा सबै नेपाली भाषाभाषीहरु योगदान रहेको छ । मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठानका कोषाध्यक्ष गायत्री रानाले स्वागतमन्तव्य र सचिव मित्र रानाले कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु भएको थियो । मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठानका अध्यक्ष त्रिलोक सिंह थापाको शुभकामना सन्देशबाट उक्त समारोहको कार्यक्रम प्रारम्भ भएको थियो । यसै अवसरमा मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठानको शाखा कपिलबस्तु वाण्गंगा धाममा क्यापटेन टोपबहादुर थापाको अध्यक्षतामा स्थापना भयो । सन् १९१९ डिसेम्बर २१ तारिखमा मित्रसेन को १२४ औ जन्म जयन्ती काठमाडाँै र कपिलबस्तु जिल्लाको वाण गंगा धाम दुवै ठाउँमा धुमधामले मनाएको समाचार प्राप्त भएको छ।

दार्जलिङ्ः सन् २०१९ डिसेम्वर २१ दिनांकमगर संघ भारत दार्जलिङ्ग जिल्ला अन्र्तगत गठन भएको “मास्टर मित्रसेन सालिक निर्माण समिति” का अध्यक्ष प्रख्यात साहित्यकार हरेन आलेको अध्यक्षतामा गोरखालीहरुको गौरव–पुरुष मास्टर मित्रसेन को १२४ औं जन्म जयन्ती समारोह सम्पन्न भयो । सालिक निर्माण समितिका महासचिव अजय थापा मगर, केन्द्रीय समितिका कोषाध्यक्ष शंकर राना लगायतका अतिथिवक्ताहरुले मित्रसेनका साहित्यिक साङ्गीतिक योगदान माथि आ–आफ्नो मनतव्य र विचार प्रस्तुत गरेका थिए । अध्यक्षीय मनतव्यमा साहित्यकार हरेन आलेले मास्टर मित्रसेनको गोर्खा जातिप्रतिको अमूल्य योगदान तथा ऐतिहासिक भूमिकामाथि प्रकाश पार्दै भन्नुभयो,“उनी गोर्खा जातिको अमूल्य धरोहर थिए । मित्रसेनले संधैँ समग्रमा गोर्खा जातिको निम्ति योगदान दिएका थिए । उनी गोर्खा जातिका दिव्य पुरुष थिए । अल इन्डिया रेडियोबाट गोर्खाली भाषामा कार्यक्रमको प्रसारण मित्रसेनका गीतहरुबाट शुरुभएको हो । व्रिटिश राज्यमा पनि मित्रसेनका मार्चिगंमा गीत अत्यन्त चर्चित थियो ।” मित्रसेनको जन्म जयन्तीको अवसरमा सार्वजनिक सरकारी विदा हुनुपर्छ भन्ने प्रस्ताव पनि उक्त समारोहमा प्रस्तुत भएको थियो । सोसमारोहमा आगामी १२ अप्रेल २०२० आइतवारका दिन दार्जलिङ् राजभवन परिसर, मालरोडमा मास्टर मित्रसेनको सालिक स्थापना र अनावरणमा साथै मित्रसेनका गीति क्यासेटको विमोचन पनि हुने कार्यक्रम राखिएको जानकारी गराइएको थियो ।

देहरादुन ः सन् २०१९ डिसेम्वर २७ दिनाकमा श्री सत्यनारायण मन्दिर भारुवालामा सुवेदार जगतबहादुर रानाको अध्यक्षतामा भारतीय मगर समाजले मास्टर मित्रसेनको १२४ औ जन्म जयन्ती समारोहको आयोजना गरेको थियो । सो अवसरमा गोर्खा जातिको गौरव गायक मित्रसेनप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नका साथै युवाहरुको वक्तृत्व प्रतियोगिताको कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको थियो । समाजका महासचिव रविराना लगायत अतिथि वक्ताहरुले मित्रसेनको तस्वीरमा माल्यार्पण गरेका थिए । साथै मित्रसेनको साहित्यिक र साङ्गगीतिक योगदान वारेमा आ–आफ्नो विचार प्रकट गरेका थिए ।

सिक्किम ः सन् २०१९ डिसेम्वर २१ दिनांक अखिल सिक्किम मगर सङ्घ पूर्व जिल्ला पाक्त्रोङ्ग नयाँ बस्ती शाखाद्वारा मास्टर मित्रसेन थापाको १२४ औ जन्म जयन्तीको अवसरमा मित्रसेनका चर्चित गीतमा आधारित सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । उक्त कार्यक्रममा विश्व मगर संघका महासचिव विष्णु राना प्रमुख अतिथि थिए । अखिल सिक्किम मगर सङ्घका महासचिव विमल थापा मगर, मंगर भाषाका शिक्षक राजेन थापा, विनोद मगर, लिङपिङ शाखामा अध्यक्ष दुर्गा मगर, नयाँ बस्ती शाखाका अध्यक्ष सरन मगर, महासचिव महेन्द्र मगर आदि अतिथि महानुभावहरुको बाक्लो उपस्थिति थियो । विमल थापाले मित्रसेनको जीवनमाथि प्रकाश पार्नु भयो भने प्रमुख अतिथि विष्णु रानाले मित्रसेनका साहित्यिक र साङ्गीतिक योगदानबारे जानकारी दिनु भयो । दिलिपकुमार मगरले स्वागत भाषण गर्नुभएको थियो ।

धर्मशाला भाग्सू (२९ डिसेम्बर २०१९) बहुप्रतिभाशाली मास्टर मित्रसेन थापाको १२४ औं जन्म जयन्तीको उपलक्ष्यमा “मास्टर मित्रसेन साहित्य सङ्गीत सभा” द्वारा भाग्सू धर्मशालामा दुईदिने जन्म जयन्ती कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । सो सभाको अध्यक्ष श्रीमती साधना नेपालीको संयोजनमा सञ्चालित समारोहमा पहिलो दिन विद्यार्थी तथा युवाहरुको नेतृत्व तथा प्रतिभा विकासका लागि शहीद दुर्गामल्ल दलबहादुर थापा वाटिकामा चित्रकला तथा भाषणकला प्रतियोगिता कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको थियो । हवन र पूजा पनि गरिएको थियो । उक्त समारोहको दोस्रो दिन कचहरी अड्डादेखि गर्वन्भेन्ट कालेजको सभागृहसम्म गोर्खाली समुदाय तथा स्थानीय साहित्यकार, कलाकार र बुद्धिजिवीहरुको संलग्नतामा विशाल “शान्ति यात्रा” “शोभायात्रा” ¥यालीको कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । कालेजको सभागृहमा प्रख्यात विद्वान् डा. ओम अवस्थीको अध्यक्षतामा सञ्चालन भएको सभामा स्थानीय विद्वान्हरुले मास्टर मित्रसेनको साहित्यिक र साङ्गितिक योगदान बारे आ–आफ्नो बिचार प्रकट गरेका थिए । सोही अवसरमा हिमांचल तथा पंजाब गोर्खा एशोशिएशनका अध्यक्ष रवीन्द्र रानाले भन्नुभयो,“भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा मित्रसेनका गीत रचना र गायनले युवाहरुलाई सो सङ्ग्राममा भागलिन प्रोत्साहन गरेको थियो ।

आसाम ः मित्रसेनको १२४ औं जन्म जयन्तीको उपलक्ष्यमा बधाई एंव शुभकामना सन्देश ज्ञापन र प्रसारण गरेको समाचार प्राप्त भएको छ । सोही अवसरमा साहित्यकार भरत पुलामी मगरले अङ्ग्रेजी भाषामा मित्रसेनको जीवन वृतान्त तथा उनका साहित्यिक र साङ्गीतिक योगदान विषयमा लामो लेख रुपान्तरण गरेका छन् ।

बेलायतः मास्टर मित्रसेनको १२४ औं जन्म जयन्तीको अवसरमा प्रख्यात साहित्यकार र पर्यावरणविद्विजय हितानले मित्रसेनको विषयमा श्रृखंलाबद्ध कथाहरु एक सातासम्म फेसबुकमा लेखेर प्रचार गरेका थिए । सो राज्यसक्ताअनलाइनमा छापिएकोछ ।


मित्रसेन सम्पर्क गोष्ठी
सन् १९५४ र ५५ सालमा मास्टर मित्रसेन थापा मगरको जन्म जयन्ती केवल भारतको धर्मशाला भाग्सू तोतारानी गाउँमा मात्र मनाउने चलन थियो । उनको जन्म जयन्ती भाग्सूको तोतारानी गाउँ र प्राय परिवारमा मात्र सीमित थियो । सन् १९५५ डिसेम्बर २९ तारिखमा पहिलो पटक मित्रसेनको शताव्दी समारोह डा. हर्षबहादुर वुडा मगर तथा सो समारोह समितिका महासचिव त्रिलोक सिंह थापा मगरको संयोजनमा काठमाडाँैमा धूमधामका साथ सम्पन्न गरियो । त्यसपछि ओझेलमा परेका मित्रसेन र उनका योगदान भाग्सूको समिति घेराबाट बाहिर निस्कन सफल भयो भन्न सकिन्छ।

मित्रको जन्म जयन्ती (सन् २०१९)
यो वर्ष २०१९ सालमा नेपालको दुई ठाउँमा काठमाडौँ र कपिलवस्तु जिल्लाको वाणगंगा कपिलधाममा धुमधामले “मित्र जयन्ती” समारोह सम्पन्न भएको छ । वाणगंगामा मित्रको सालिक पनि स्थापना र अनावरण भएको छ । यसै वर्ष दार्जलिङमा पनि उनको सालिक अनावरण हुँदै छ । यो बर्षदेखि सिक्कीम राज्यको पूर्व जिल्ला पाक्मोङ नया बस्तीमा मित्रसेनको १२४औ जन्म जयन्ती भव्य समारोह सम्पन्न भएको छ । भाग्सू धर्मशाला, देहरादुन, दार्जलिङ, आसाम, बेलायतको भेन्ट, काठमाडौँ र कपिलवस्तुमा मास्टर मित्रसेनको १२४ औं जन्म जयन्ती समारोह सम्पन्न भएको समाचार प्राप्त भएको छ । यसरी मित्रसेन थापाको योगदानको चर्चा परिचर्चा भाग्सूमा सीमित नभएर अन्र्तराष्ट्रिय स्तरमा हुन लागेको छ । अतः उनको योगदान तथा उनको विषयमा अन्र्तराष्ट्रिय गोष्ठी र भेला हुनु अत्यन्त जरुरी भै सकेकोछ । उक्त गोष्ठीको अवधारण र उद्देश्यहरु निम्न प्रकारका हुनेछन् ।

गोष्ठीको उद्देश्य र अवधारणा ः
(क) विभिन्न ठाउँमा सञ्चालन हुने “मास्टर मित्रसेन जन्म जयन्ती” को बीच समन्वय र सम्पर्क स्थापित गर्ने ।
(ख) नेपाल र भारत र अन्य ठाउँहरुमा मित्रसेन जयन्तीलाई के कसरी विस्तारित गर्दै लैजाने ?
ग) मास्टर मित्रसेनका कृति र रचनाहरुको पाण्डुलिपिलाई कसरी सम्पादन तथा प्रकाशन गर्ने गराउने ?
(घ) प्रकाशित पाण्डुलिपिलाई नेपाली भाषा पढाउने शिक्षण संस्थाहरुको पाठ्यक्रममा कसरी समावेश गर्ने गराउने ?
(ङ) सिक्किम सरकारबाट सञ्चालित मित्रसेन पुरस्कारलाई कसरी पुनः संचालन गर्न लगाउने प्रयास गर्ने गराउने ?
(च) मित्रसेनका कृति, रचना, क्यासेट, डिस्करेकर्डका साथै लोक संस्कृति र सङ्गीतका पुस्तकहरुको सङ्कलन गरेर पुस्तकालय स्थापना गर्ने ।
(छ) विभिन्न ठाउँमा सम्पन्न तथा संचालन हुने मित्रसेन जयन्ती र अन्य गतिविधिहरु “भाग्सू वाणी” मा सङ्कलन र प्रकाशन गर्ने । वर्षमा एक पटक “भाग्सू वाणी” लाई मित्रसेन थापा विशेषाङ्क अङ्कको रुपमा प्रकाशन गर्न समाचार सङ्कलन तथा आर्थिक सहयोग कसरी उपलब्ध गर्ने गराउने आदि सो गोष्ठीको छलफलका विषयहरु हुनेछन् । यसरी गोष्ठीबाट दीर्घ र अल्पकालीन योजना बनाएर मित्रसेनको योगदानको प्रचार र प्रसार गर्न गराउन “मित्रसेन अन्तर्राष्ट्रिय” गोष्ठीको आयोजना उपयोगी हुने देखिन्छ ।

जय गोरख ।

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.


 

Last Updated on Thursday, 06 February 2020 05:11

Hits: 271

गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) तुरुन्त बन्द होस् !नेपालीलाई आत्मनिर्भर बनाउ !

अचम्मको कुरा त के भने गैर आवासीय भारतीय (NRI) को देखासिको गरी सन् २००३ मा स्थापना गरेको एनआरएनएले कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र जलविद्युत क्षेत्रमा अहिलेसम्म जती गफ दिएपनि केही गरेको छैन । एनआरएनएका पूर्व अध्यक्ष उपेन्द्र महतो, भवन भट्ट, शेष घले होस् कि चाहे कुनै पनि देशको एनआरएनए अध्यक्ष होस् सबै नेपाल कृषि, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र जलविद्युत क्षेत्र लगानी वा व्यापारको नाममा लुटन गतिविधी मात्र गरेका छन् । एनआरएनए लगानीको नाममा नेपालमा पस्नु भनेको नेपाललाई लुटन हो । काठमाडौंमा भर्खरै सम्पन्न सम्मेलनमा रात्रीभोजदेखि अन्य खर्चसम्म नेपाल सरकारसँग चन्दा मागेका थिए । देशलाई केही दिने भनेर स्थापित संस्था नेपाली जनताको करबाट उठेको रकम नेपाल सरकारसँग मागेर भोज खाएका थिए । सरकारी जग्गामा बनेको बालुवाटारमा रहेको एनआरएनए भवन तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ । विश्वभर रहेका एनआरएनए समुह र गतिविधी बन्द गर्नुपर्छ । यदी संघ-संस्था चाहिएमा  नेपाली नागरिता त्यागेकाले पूर्व नेपाली नागरिक संघ राख्दा हुन्छ । नेपालको नाम बेचेर लुट्न र गतिविधी गर्न पाईदैन ।

टेक्नोलोजीको शताब्दीमा विश्वका बिकासित भन्ने मुलुकका नागरिकहरु आफ्नै देशमा आत्मनिर्भर भएर बसेका बेला नेपालीहरु भने ति देशमा डिभी परेर, रोजगारी, घुम्न-पढन् भन्दै उतै लुकेर बस्ने, नागरिता नै त्याग गरी बस्ने ईत्यादी गरेको देखिन्छ ।  हामी नेपालीलाई सबै जिन्दगी, पैसा, दुनियाँ ति स्वर्ग भनिने देशमा छ भन्नेगलत सोचाई छ । जिन्दगीको विकल्प भनेको विदेश नै हो भन्ने वातारण गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) ले बनाइदिएको छ । एनआरएनए जस्ता संघ-संगठन हुनु भनेको नेपाल सदा विदेशीको भरमा चल्नु हो । नेपाल, नेपालीलाई आत्मनिर्भर हुन नदिनु हो । नेपालीलाई आत्मनिर्भर बनाउने, आफ्नै देशमा रोजगारको वातावरण बनाउने हो भने वैदेशिक रोजगार विभाग र एनआरएनएलाई तुरुन्त खारेज गर्नुपर्छ । वैदेशिक रोजगार विभाग राखेर सरकारले आफ्नै जनता बेच्ने काम गरेको, आफ्नै युवा शक्ति, श्रमलाई बाहिर बेचेको छ । त्यो माथि एनआरएनएको नाममा खाडी, युरोप अमेरिकामा दु:ख पाएर श्रम गरेका, सानोतिनो व्यवसाय गरेर बसेका नेपालीबाट चन्दा उठाई लुट्ने काम गरिरहेका छन् । यो  नेपालीलाई लुट्न बनाएको एनआरएनले कहिले पनि नेपालको हितमा काम गर्दैनन् । एनआरएनए, वैदेशिक रोजगार विभाग बन्द नहुन्झेल नेपाली र नेपालको अवस्था गरीव रहन्छ । अबको बिकास भनेको एनआरएनए, वैदेशिक रोजगार विभाग बन्द गरी विदेशमा बसेका नेपालीलाई स्वदेशमा फिर्ता गर्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य निःशुल्क गरी स्वदेशमा रोजगारीको व्यवस्था गर्ने हो । २ दसक अगाडि भारत बाहेक वैदेशिक रोजगार, युरोप अमेरिका जानेको संख्या कम थियो । त्यो बेला नेपालमा कृषि, खाद्यान्न, फलफुल लगायतका अतिवाश्यक सामानको आयत कम थियो। जनघनत्व उस्तै थियो । गाउँका जग्गा बाँझो थिएनन् । एक परिवारले वर्षभरीको उत्पादन आँफै गर्ने गर्थे ।  विदेशमा बसेका नेपालीलाई स्वदेशमा फिर्ता गरेर गाउँका उत्पादनयोग्य जमिनलाई सदुपयोग गर्न सकिन्छ । हामी नेपालीललाई आफ्नै जामिनमा सदुपयोग गरी खान, बस्न लागि पुगेता पनि विरामी पर्दा उपचारको लागि पैसा खर्च अवस्था छैन् । तसर्थ सरकारले सम्पूर्ण नेपालीको शत प्रतिशत स्वास्थ्यको जिम्मा ल्याउनु पर्छ । मात्र हामी नेपालीलाई सम्पूर्ण नि:शुल्क स्वास्थ्य उपचार सेवा होस् । नेपालीलाई खाडीमा जान वाध्य परेको प्रमुख एक कारण नि:शुल्क स्वास्थ्य सेवा नहुनु हो । सम्पूर्ण उपचार नि:शुल्क भएमा आफ्नै गाउँ-ठाउँमा बसेर  उत्पादनयोग्य जमिनलाई सदुपयोग गर्न सक्न्नुका साथै वर्षभरीको लागि आँफै उत्पादन गरेमा बाहिरी देशको निर्भर हुनुपर्ने छैन ।   
 
-सन्तोष जँग मल्ल(जर्मनी)

गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) को बारेमा पछिल्ला वर्षमा ठुलै चर्चा हुँदै आएको छ । एनआरएनए भनेपछि नेपाली समाजमा संसार नै चलाएर बसेको ठुलो संस्था जस्तो भ्रम परेको देखिन्छ । हुन पनि  डलर, युरो, पाउण्ड, जापानी येन कमाउने देशमा बस्ने नेपालीको संस्था एनआरएनए भनेपछि सानोतिनो भनेर सोच्ने कुरै भएन । 

एनआरएनएको व्याख्या गर्नु अगाडी खाडी बाहेकका नेपाली बस्ने युरोप, अमेरिका, जापान लगायतका धनी सम्पन्न देशका कुरा गरौ । नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनसँगै पछिल्लो वर्षमा विदेशिने नेपालीको संख्या दिन प्रतिदिन बढेको छ ।  दक्षिण कोरिया, मलेसिया, खाडी लगायतका मुलुकहरुमा वैदशिक रोजगारीको सिलसिलामा आएका नेपालीहरुले दु:ख अपहेलना पाएका घटना त छदैछ त्यो भन्दा ठुलो अपहेलना, अपमान युरोप, अमेरिका, अष्ट्रेलिया, जापान जस्ता बिकासित भन्ने देशहरुमा नेपालीहरु माथि हुँदै आएको छ । बिकासित भन्ने देशहरुका नागरिकहरुले नेपालीहरुलाई सामाजिक रुपमा अपमान, बहिस्कार गरेका छन् । पछिल्लो १२, १५ वर्ष यता विश्वभर आप्रवासीहरुलाई हेर्ने नजर बदलिएको छ । पहिला - पहिला नेपाल, नेपाली भनेपछि ति देशका नागरिकले धेरै जिज्ञासा राख्थे, भेट्दा खुशी हुन्थे तर अहिले त्यस्तो छैन ।  त्यो अमेरिका होस या युरोप । अमेरिका, युरोपका नागरिकहरुले आप्रवासीहरुलाई कुनै तहबाट पनि मन पराउदैन । चाहे त्यो कुनै कार्यालयमा कागजात बनाउन जाँदा होस्, सोपिङ महल, व्यापार, जागिर गर्ने सिलसिलामा होस् आप्रवासीहरुले मानसिक रुपमा त्यहाँका नागरिकका अगाडि अपमान सहेर बस्न वाध्य छन् । ति देशका नागरिकमा गरिव देशबाट आएर हाम्रो देशमा आएर ठुलो हुन्छस्, हाम्रो रोजीरोटी, व्यवसाय, सुविधा खोसेर बसेको त छस्, होस् भन्ने जस्ता नकरात्मक सोच पलाएको देखिन्छ । त्यो अपमान ति देशमा बस्ने सबै नेपालीहरुले महसुस गरेका छन् । नेपालमा भन्दा सम्मान, सुरक्षा, कामको इज्जत हुन्छ भनी ठुला-ठुला कुरा गफ दिने नेपालीहरु चाहे त्यो करौडौ, अरबौ डलरको व्यवसाय, ग्रोसरी सप, रेस्टुरेन्ट व्यवसाय, पिएडी-प्रोफेसर, पत्रकार, कलाकारहरु किन नहोस् ति देशको समाज वा नागरिकको अगाडि तुच्छ, अपमानित भएर बसेका छन् । उनिहरुलाई ति देशको कानुनले बस्न तथा काम गर्ने अनुमती, व्यवसाय-लगानी गर्ने, घर- सम्पत्ति किन्ने जस्ता पक्षमा बराबर अधिकार दिएपनि त्यहाँका समाज, नागरिकको नजरमा तुच्छ, अलग, अपमानित भएर बसेका नै छन् ।

यथार्तमा भन्दा सामाजिक रुपमा अपमानित भएर  युरोप अमेरिकामा रेस्टुरेन्ट व्यवसाय गर्नेको भन्दा नेपालमा ठेला व्यवसाय गर्नेको ईज्जत छ । पिएडी-प्रोफेसर जागिर गर्ने भन्दा नेपालमा प्रावी विधालयका शिक्षकको ईज्जत छ । डिभी परेर गएका बिचराहरुको भन्दा खोलामा गिट्टी, बालुवामा काम गर्नेको ईज्जत छ । यसको मतलब अरुको देशमा गएर त्यहाँका नागरिकका नजरमा अपमानित भएर बस्नु भन्दा आफ्नै देशमा ठेला व्यवसाय, प्रावी विधालयका शिक्षक, गिट्टी, बालुवामा काम गर्न ठीक हुन्छ ।

टेक्नोलोजीको शताब्दीमा विश्वका बिकासित भन्ने मुलुकका नागरिकहरु आफ्नै देशमा आत्मनिर्भर भएर बसेका बेला नेपालीहरु भने ति देशमा डिभी परेर, रोजगारी, घुम्न-पढन् भन्दै उतै लुकेर बस्ने, नागरिता नै त्याग गरी बस्ने ईत्यादी गरेको देखिन्छ ।  हामी नेपालीलाई सबै जिन्दगी, पैसा, दुनियाँ ति स्वर्ग भनिने देशमा छ भन्नेगलत सोचाई छ । जिन्दगीको विकल्प भनेको विदेश नै हो भन्ने वातारण गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) ले बनाइदिएको छ । एनआरएनए जस्ता संघ-संगठन हुनु भनेको नेपाल सदा विदेशीको भरमा चल्नु हो । नेपाल, नेपालीलाई आत्मनिर्भर हुन नदिनु हो । नेपालीलाई आत्मनिर्भर बनाउने, आफ्नै देशमा रोजगारको वातावरण बनाउने हो भने वैदेशिक रोजगार विभाग र एनआरएनएलाई तुरुन्त खारेज गर्नुपर्छ । वैदेशिक रोजगार विभाग राखेर सरकारले आफ्नै जनता बेच्ने काम गरेको, आफ्नै युवा शक्ति, श्रमलाई बाहिर बेचेको छ । त्यो माथि एनआरएनएको नाममा खाडी, युरोप अमेरिकामा दु:ख पाएर श्रम गरेका, सानोतिनो व्यवसाय गरेर बसेका नेपालीबाट चन्दा उठाई लुट्ने काम गरिरहेका छन् । यो  नेपालीलाई लुट्न बनाएको एनआरएनले कहिले पनि नेपालको हितमा काम गर्दैनन् । एनआरएनए, वैदेशिक रोजगार विभाग बन्द नहुन्झेल नेपाली र नेपालको अवस्था गरीव रहन्छ । अबको बिकास भनेको एनआरएनए, वैदेशिक रोजगार विभाग बन्द गरी विदेशमा बसेका नेपालीलाई स्वदेशमा फिर्ता गर्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य निःशुल्क गरी स्वदेशमा रोजगारीको व्यवस्था गर्ने हो । २ दसक अगाडि भारत बाहेक वैदेशिक रोजगार, युरोप अमेरिका जानेको संख्या कम थियो । त्यो बेला नेपालमा कृषि, खाद्यान्न, फलफुल लगायतका अतिवाश्यक सामानको आयत कम थियो। जनघनत्व उस्तै थियो । गाउँका जग्गा बाँझो थिएनन् । एक परिवारले वर्षभरीको उत्पादन आँफै गर्ने गर्थे ।  विदेशमा बसेका नेपालीलाई स्वदेशमा फिर्ता गरेर गाउँका उत्पादनयोग्य जमिनलाई सदुपयोग गर्न सकिन्छ । हामी नेपालीललाई आफ्नै जामिनमा सदुपयोग गरी खान, बस्न लागि पुगेता पनि विरामी पर्दा उपचारको लागि पैसा खर्च अवस्था छैन् । तसर्थ सरकारले सम्पूर्ण नेपालीको शत प्रतिशत स्वास्थ्यको जिम्मा ल्याउनु पर्छ । मात्र हामी नेपालीलाई सम्पूर्ण नि:शुल्क स्वास्थ्य उपचार सेवा होस् । नेपालीलाई खाडीमा जान वाध्य परेको प्रमुख एक कारण नि:शुल्क स्वास्थ्य सेवा नहुनु हो । सम्पूर्ण उपचार नि:शुल्क भएमा आफ्नै गाउँ-ठाउँमा बसेर  उत्पादनयोग्य जमिनलाई सदुपयोग गर्न सक्न्नुका साथै वर्षभरीको लागि आँफै उत्पादन गरेमा बाहिरी देशको निर्भर हुनुपर्ने छैन ।    
 
अचम्मको कुरा त के भने गैर आवासीय भारतीय (NRI) को देखासिको गरी सन् २००३ मा स्थापना गरेको एनआरएनएले कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र जलविद्युत क्षेत्रमा अहिलेसम्म जती गफ दिएपनि केही गरेको छैन । एनआरएनएका पूर्व अध्यक्ष उपेन्द्र महतो, भवन भट्ट, शेष घले होस् कि चाहे कुनै पनि देशको एनआरएनए अध्यक्ष होस् सबै नेपाल कृषि, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र जलविद्युत क्षेत्र लगानी वा व्यापारको नाममा लुटन गतिविधी मात्र गरेका छन् । एनआरएनए लगानीको नाममा नेपालमा पस्नु भनेको नेपाललाई लुटन हो । काठमाडौंमा भर्खरै सम्पन्न सम्मेलनमा रात्रीभोजदेखि अन्य खर्चसम्म नेपाल सरकारसँग चन्दा मागेका थिए । देशलाई केही दिने भनेर स्थापित संस्था नेपाली जनताको करबाट उठेको रकम नेपाल सरकारसँग मागेर भोज खाएका थिए । सरकारी जग्गामा बनेको बालुवाटारमा रहेको एनआरएनए भवन तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ । विश्वभर रहेका एनआरएनए समुह र गतिविधी बन्द गर्नुपर्छ । यदी संघ-संस्था चाहिएमा  नेपाली नागरिता त्यागेकाले पूर्व नेपाली नागरिक संघ राख्दा हुन्छ । नेपालको नाम बेचेर लुट्न र गतिविधी गर्न पाईदैन ।

नेपाली  नागरिकता (आमा) त्याग्नेले दोहोरो नागरिकता र राजनीतिक अधिकारको खोज्नु भनेको ठूला राष्ट्रका स्वार्थबाट आफूलाई जोगाइ राख्नुपर्ने चुनौती थपिएको हो । नेपाली मुलका विदेशीलाई सबै क्षेत्रमा कडाई गर्नुपर्छ । उनिहरुलाई अन्य विदेशी पर्यटकलाई भन्दा प्रवेशाज्ञा (भिसा) शुल्क बढी लिनुपर्छ । आफ्नै नेपाली नागरिकता (आमा) त्याग्ने  उनिहरु एक प्रकार सत्रु हुन् । उनिहरु स्वार्थी नेपाल र नेपालीको लागि कहिलै भलो चिताउदैनन् । नेपालको कुनै नागरिकले आफू खुशी कुनै विदेशी मुलुकको नागरिकता प्राप्त गरेपछि निजको नेपाली नागरिकता स्वतः लोप हुने भनेता पनि अहिलेसम्म ९९% ति पुर्व नेपालीले अहिलेसम्म नेपाली नगरिता त्यागेका छैन । यसलाई पनि सरकारले कडाई गर्नुपर्छ ।    

अझ अचम्म त के भने अर्काको देशमा गएर बस्दा लाज त हुनुपर्ने त्यो माथि कांग्रेसको जनसंपर्क समिति, नेकपा, मसालका एकता समाज समिति गरेर राजनीनिक गरेको देखिन्छ । अर्काको देशमा लुकिछिपी राजनीतिक समिति बनाउने, गराउनेलाई बन्देज लगाउनु पर्छ । अर्काको देश जहाँ अपमान हुन्छ त्यहाँ गएर बस्ने अनी राजनीतिक गर्नु भन्दा नेपाल फर्केर समिति, संघ-संस्था बनाउदा हुन्छ । 

अब खाडी-मलेसिया, युरोप, अमेरिका विदेश बस्छु भन्ने नेपालीहरु तल्लो दर्जाका हुन् भन्ने मान्यता स्थापित गर्नुपर्छ । तर हामी नेपालीहरु काम गर्न होइेन्, विदेश घुमेर आएको भन्ने बातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । अब विदेशमा होइेन आफ्नै देशमा बस्नु पर्छ, व्यवसाय, कृषि, काम मिहिनेत आफ्नै देशमा गर्नुपर्छ ।  यो बातावरण बनाउनको लागि पनि एनआरएनए बन्द गर्नुपर्छ ।

अहिले नेपालमा ४० लाख बढी गैर आवासीय भारतीय नागरिकहरु बस्छन् । जुन विश्वका अन्य देशमा तुलनामा सबैभन्दा बढी भारतीय रहेको नेपालमा हो ।  नेपालमा बस्ने लगभग ९५% काम, व्यवसाय गर्ने गैर आवासीय भारतीय नागरिकहरुले कुनै आयकर, भ्याट नतिरेको तथ्याङ छ । जसलाई सरकारले कनुनी दायरामा ल्याउनै पर्छ ।

अहिले करिब गैरआवासीय नेपालीको संख्या ८० लाख छ । सबैभन्दा बढी खाडी र मलेसियामा होलान् । खाडीमा २०–२५ लाख होलान् । मलेसियामा पनि ५–६ लाख होलान् । अमेरिकामा साढे चारदेखि ५ लाख होलान् । पूरै युरोपमा करिब ५ लाख होलान् । युकेमा मात्रै डेढ लाखभन्दा बढी नेपाली छन् । त्यसपछि जर्मनी, पोर्चुगल, बेल्जियमलगायत मुलुकमा नेपाली धेरै छन् । अष्ट्रेलीयामा दुई लाख नेपाली पुगिसकेका छन् । अफ्रिकामा केही हजारको सख्यामा मात्र नेपाली छन् । त्यहाँ नेपालीहरू ५–७ वर्ष मात्र बस्ने गरेका छन् । युरोप–अमेरिका जाने उतै बस्न खोज्छन् । 

समग्रमा, विश्वमा भारत जस्ता केही थोरै देश बाहेक वैदेशिक रोजगार मन्त्रालय नै खोलेर  विदेशमा श्रम बेच्ने काम  नेपालले गर्दै आएको छ । वैदेशिक रोजगार विभाग खोलेर आफ्नै जनता बेच्ने काम नेपाल सरकारले तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ ।  अब एनआरएनए, वैदेशिक रोजगार विभाग तुरुन्त बन्द गरी नेपालले विश्वका धनी भन्ने मुलुकसँग विदेश निती बलियो गराउनु पर्छ । ल्याटिन अमेरिकाका कयौ देशले पछिल्लो समय आफ्ना नागरिकहरुलाई व्यवसाय, आवतजावातको लागि युरोप लगायतका धनी देशमा ३ महिनाको लागि भिसा (प्रवेशाज्ञा) नितीमा परिवर्तनको लागि पहल गरेको देखिन्छ । जसले गर्दा अहिले ति देशका नागरिक युरोपका शेन्जेन देश लगायत विश्वका कयौ देशमा ३ महिनाका लागि बिना भिसा भ्रमण गर्न पाएका छन् । तसर्थ नेपालले अब तुरुन्त विश्वभर कम्तिमा पनि ३ महिनाका लागि बिना भिसा नेपाली नागरिकका लागि आवतजावत गर्न सक्ने गरी अन्तरराष्ट्रिय रुपमा सबै देशसँग एक-एक गरी पहल गर्नुपर्छ । यदी कुनै पनि देशले सकारात्मक हुँदैन भने ति देशमा नेपाल प्रवेशमा कडाई गर्नुपर्छ, चाहे त्यो सगरमाथा, गौतम बुद्ध- लुम्बिनी घुम्न आउने, नेपाल पर्यटन वर्ष २०२० किन नहोस् । यदी नेपालले प्रवेशाज्ञा लगायत विदेश नितीमा कडाई गरे ति देश पनि क्रमश नेपालको विदेश नितीमा सकारात्मक हुनुका साथै नेपाललाई हेर्ने नजरमा परिवर्तन हुनेछ । 
 
नेपालमा आउने ९०% पर्यटक आर्थिक कमजोर भएका देखिन्छन् । सन् २०२० मा २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्यमा रहेको नेपाल विदेशी पर्यटकका लागि विश्वमै सस्ता गन्तव्यका रूपमा रहेको तथ्य सार्बजनिक भएको छ । कम खर्चमै घुमघाम गर्न सकिने भएकोले टिकट सहित उनिहरु २,३ हजार डलरमा नेपाल घुम्ने गरेका छन् । तसर्थ नेपालले पनि आर्थिक रुपमा सक्षम भएको विदेशीलाई भिसा (प्रवेशाज्ञा) दिने लगायतमा कडाई गरेमा धनी पर्यटक आउने, नेपालको विदेश नितीमा अध्यागमन कडाई किन नहोस्, विश्वमा नेपाललाई हेर्ने नजरमा केही परिवर्तन आउन सक्छ ।

Last Updated on Friday, 27 December 2019 15:27

Hits: 304

बुंकोटको महान विद्रोह र सहिद लखन थापा मगर बारे एक चर्चा !

– उमेश राना “गोर्खाली”

        व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा माथि उठेर देश र जनताको लागि प्राण उत्सर्ग गर्नेहरू विरलै भेटिन्छन् । त्यसैले त्याग र वलिदानको मार्गमा लम्कनेहरू सबैका प्रिय र पूज्य बन्ने गर्छन् । उनीहरूको योगदान र वलिदान सवैको प्रेरणाको श्रोत बन्दछ । सिंगो राष्ट्रले त्यो महानतालाई आदर सम्मान गर्न बाध्य हुन्छ । उनीहरू समाजका सम्पत्ति, राष्ट्रका गौरव बन्न पुग्दछन् र युगयुगसम्म धर्तिमा बाँची रहन्छन् पनि । यस्तै सौभाग्य पाउनेहरू मध्ये एक हुन् – प्रथम सहिद लखन थापा मगर !       
       Image may contain: 1 person, smiling
सन् १८१६ को सुगौली सन्धि पश्चात गोर्खालीहरूको विजय अभियान रोकियो, धेरैजसो इष्ट इण्डिया कम्पनीमा सेवा गर्न अल्मोडामै बसे भने केही पुरानो गोरख पल्टनसित नेपाल फर्के । यसरी स्वदेश फर्कनेहरूकै खलकमा लखन थापा जन्मिए पनि उनको शिक्षादिक्षा भारतमै भयो । सानै उमेरदेखि उनी अत्यन्त मेहनती, साहसी र तीक्ष्ण बुद्धिका थिए । पितापुर्खाका इतिहास बुझेका लखन हरेक कुरामा रूची राख्दथे र गम्भिर भएर सोंच्दथे । 

        तत्कालीन भारत अंग्रेजहरूको अधिनमा थियो र उनीहरूको शोषण, दमन विरूद्ध कोही बोल्न सक्दैनथे । भारतीयहरूको  दयनीय अवस्थाप्रति लखन चिन्तीत थिए । आफ्ना पुर्खाहरूले पनि कुनै बेला अंग्रेजविरुद्ध लड्नु परेको इतिहास उनी राम्ररी जान्दथे । आफन्तहरूले भारतमै जागिर खान आग्रह गरे तापनि अंग्रेजी पल्टनको नोकरी र दासता उनलाई स्वीकार्य भएन । उनी स्वदेशमै रमाउन चाहान्थे, त्यसैले नेपाली सैनिक भई देशको सेवा गर्ने दृढताका साथ ‘पुरानो गोरखगण’ मा भर्ति भए ।
       असल बोली, बचन र व्यवहारका कारण लखन थापा पल्टनमा अत्यन्त लोकप्रिय थिए । शारिरीक रूपमा होचो कद भए तापनि यिनी आँटिला, रणकौशलमा निपुण र जस्तोसुकै परिस्थितिलाई पनि सामना गर्ने क्षमता राख्दथे । सन् १८५७ मा अंग्रेज सेनाका विरूद्ध भारतीय सैनिकहरूले विद्रोह गरेको अवस्थामा जङ्गबहादुर २५ पल्टन लिएर अंग्रेजलाई सघाउन लखनऊ पुगेका थिए । गोर्खाली फौजसंगै लखनऊ पुगेका लखन थापा नुनको सोझो गर्न खटिए । गोर्खालीहरूले निर्ममतापूर्वक विद्रोहको दमन गर्दा लखनऊमा हाहाकार मच्चिएको र त्यहाँका असंख्य देशभक्तहरू मारिएका थिए । भारतीयहरूप्रति गरिएको अनेकौं दुव्र्यवहार र अत्याचार लखनले आफ्नै आँखाले देखे । अंगे्रजको दासताबाट मुक्त हुन वलिदान हुने सयौं भारतीयहरूको संघर्ष र गोर्खालीहरूलाई बडो निर्ममतापूर्वक प्रस्तुत गरिएको तथ्यलाई उनले राम्ररी बुझे । बिद्रोह शान्त गराएर जङ्गबहादुरले आफूलाई अंग्रेजको हिमायती सावित गरे र अंग्रेजसंगको मित्रता थप मजबुत बनाए । यो मैत्रीले देशभक्त नेपालीहरूको मनमा तीब्र असन्तोष बढ्यो र पहिलेको अंग्रेज विरोधी सैन्य भावनामा आघात पु¥यायो ।
        विदेशी सम्राज्यवादी शक्तिलाई टिकाउन आफ्नै देशको क्रुर शासकलाई सघाउनु परेको कारण देशभक्त गोर्खालीहरू भित्रभित्रै मर्माहत थिए । तत्कालीन समयमा अंग्रेजबाट भएको विद्रोही मंगल पाण्डेको हत्या र उनको शहादत पश्चात मेरठमा भएको गोलीकाण्डले उग्र रूप लिँदा त्यसको ज्वाला लखनऊसम्म फैलिएको थियो, जसको दमन अंग्रेजी सेनाले एक्लै गर्न नसकी गोर्खालीहरूलाई त्यहाँ उतार्नु परेको थियो । राष्ट्र, राष्ट्रियता र स्वाधीनताका खातिर लडिरहेका भारतीय योद्धाहरूको सम्पर्कमा आएका लखनले उनीहरूप्रति भएको अन्याय बुझेका थिए । पछि झाँसीका लक्ष्मीबाईले अंग्रेजी हुकुमत विरूद्ध गरेको संघर्ष र वलिदानको घटना पनि अद्वितीय थियो । यसरी आजादीका लागि होमिएका भारतीयहरूको बेदनाबाट उच्च चेतनाका धनी लखन एकदमै अशान्त थिए । सो घटनाबाट उनले देशको माटो र स्वाधीनता नै सर्वोपरी हुने रहेछ भन्ने पाठ सिके ।
       लखन थापालाई जंगबहादुरको निरंकुशता र हुकुमी शासन विरूद्ध लड्ने योद्धाको रूपमा मात्र सीमित नगरी अंग्रेजी हुकुमत विरूद्ध स्वाधीनताको लागि वलि चढ्ने मंगल पाण्डे (भारतीय सैनिक) र लक्ष्मीबाई (झाँसीकी रानी) जस्ता भारतीय देशभक्तहरूसंग पनि दाँजेर हेर्नु पर्दछ । त्यसबेलाको समय अंग्रेज विरोधी युग थियो र लखन थापाले तत्कालीन भारतीय विद्रोहीहरूको त्याग, तपस्या र वलिदानबाट प्रेरणा लिए र त्यही अनुरूप आफूलाई पनि ढाल्दै लगेका थिए । त्यसैले उनी आफ्नो देशलाई भारतमाझैं विदेशी(अंग्रेज) र विदेशीको दलाली गर्ने शासक(राणा)हरूको साम्राज्य बन्न दिनु हुँदैन भन्ने कुरामा कठोर बन्दै गए । तत्कालीन समयमा जंगबहादुरले नेपाल म्लेच्छलाई बेच्यो भन्ने उनको भनाईले यही कुराको पुष्टि गर्छ ।
       अंग्रेजको साथ पाएर जंगबहादुर झन शक्तिशाली बन्ने होडमा थिए । देशमा निरंकुशता र अत्याचार अझ चुलिदै जाने निश्चित थियो । किनकि कोतपर्व र भण्डारखालपर्व जस्ता नरसंहारकारी घटनाबाट जङ्गबहादुर त्यसअघि नै सर्वशक्तिमान भइसकेका थिए । उनको अधिनायकवाद विरूद्ध कसैको बोल्ने हिम्मत थिएन । सैनिक, प्रशासनिक लगायत राज्यका महत्वपूर्ण जिम्मेवारीहरू राणा परिवारमा सीमित पार्दै लगेका थिए । योग्य र सक्षम जनशक्तिहरूमा व्यापक असन्तोष फैलिरहेको थियो । राणा परिवार र ब्राह्मण समाजको हितमा उनले बि.सं.१९१० मा मुलुकी ऐन ल्याए । नङ–मासु जस्तो मिलेर बसेको नेपाली समाज तागाधारी, मतवाली, पानी चल्ने र नचल्ने वर्गमा बाँडियो । समाजमा चर्को रूपमा उचनिच र छुवाछूत देखा पर्दै गए ।
       देशको शासनसत्ता गलत व्यक्तिको हातमा पर्दा समाजमा बेथितिहरू मौलाउनु स्वभाविक थियो । त्यसैले लखनले जनतालाई जागरुक र संगठित बनाएर समाजका अन्तरविरोधहरू हटाउन नितान्त जरुरी ठाने । समाजलाई चेतनशील बनाउन जोसमनी सन्तपरम्परालाई अघि बढाए, यो परम्परामा राजाप्रजा एकसमान मानिन्थ्यो साथै जातीय भेदभाव, छुवाछूत र मूर्तिपूजामा विश्वास गरिदैनथ्यो । यो अभियानले आमजनताको मन जित्न सफल भएकोले ठूलो संख्यामा मानिसहरू एकत्रित भए र उनको आव्हानमा जङ्गबहादुरको सर्वसत्तावाद विरूद्ध संगठित पनि भए । त्यसबेला जातीय एकता र सद्भावलाई बचाउन सर्वसाधारणलाई एकताबद्ध गराउन अति आवश्यक थियो ।
       जङ्गबहादुरको अन्याय, अत्याचार विरूद्ध लड्न जनस्तरबाटै संगठितरूपले आँधीबेहरी सृजना गर्ने मार्गमा लखन थापा लागे । पूर्वसैनिक भएकाले यिनमा त्याग र वलिदानको भावना त छँदैथियो । स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोगमा उनले बुंकोटमा भव्य किल्ला बनाए र करिव दुई हजारको संख्यामा स्थानीय युवाहरूलाई एकत्रित गराई सैन्य तालिम दिए । यसरी केही हातहतियार सहित विद्रोही फौज तयार त भयो तर जङ्गबहादुरको सत्तालाई चुनौती दिन पर्याप्त थिएन । लखनको यो तयारी बारे जंगबहादुरले चाल पाए र सो फौजलाई दमन गर्न काठमाडौंबाट देवीदत्त गण आइपुग्यो, दुवै सेनाहरू बीच भिडन्त भयो । किल्ला भित्रका हातहतियार एवं गोलीगठ्ठाहरू सिद्धिएपछि सबै पक्राउ परे । बाह्र जना विद्रोहीहरूलाई बाँसको पिजडामा बन्धक बनाई काठमाडौंको थापाथली दरवार पु¥याइयो, उनीहरूलाई चरम यातना दिइयो । जंगबहादुर आफैंले सो मुद्दा हेरे, पाँच जना निर्दाेष ठहरिए, बाँकी सातलाई राजकाजसम्बन्धी अभियोग लगाइयो र मृत्युदण्ड दिने आदेशसहित बुंकोट फिर्ता पठाइयो ।
        भनिन्छ, सेनाको घेराबन्दी तोडेर विद्रोहीहरू भाग्न सक्थे तर भागेनन्, आत्मसमर्पण गर्दा माफी पाउन सक्थे तर त्यसो पनि गरेनन् । उनीहरूले हाँसीहाँसी मृत्युलाई स्वीकारे र भावी पिढीलाई जनअधिकारको लागि लड्न प्रेरित गरे । बुङ्कोट किल्ला परिसरको मनकामना मन्दिर सामु सातैजना योद्धाहरूलाई झुण्ड््याएर एकसाथ मृत्युदण्ड दिइयो । बुंकोट विद्रोहको इतिहासमा उनीहरू अमर सहिद बन्न पुगे । हाल स्थानीयहरूको सम्झनामा त्यसबेला सहादत हुनेहरू मध्ये लखन थापा मगर, जयसिंह(जहरे) चुमी र अच्छामी मगरको नाम मात्र अडेको छ । बाँकीको हकमा रेग्मी रिसर्च सेन्टरबाट प्रकाशित सेरिजभित्रको ऐतिहासिक सामाग्रीहरू केलाउँदा तीनका अतिरिक्त विराज थापा, जुठ्या थापा, जितमान गुरुङ र अजपसिंह मगर जस्ता सहयोद्धाहरूको नाम उल्लेख भएको पाइएको छ ।
       बि.सं.१९३३ सालको यो विद्रोहले जङ्गबहादुरको शोषण, दमन र निरङकुशताका विरूद्ध जनतालाई पहिलो पटक एकजुट बनायो, आन्दोलित गरायो । लखन थापा सत्ययुगको जस्तो सुनौलो विहानी ल्याउन चाहान्थे, त्यो भनेको भेदभावरहित शासन व्यवस्था हो जसलाई अहिले लोकतन्त्र भन्न सकिन्छ । त्यो विद्रोहमा स्पष्ट राजनैतिक दृष्टिकोण, कुशल नेतृत्व, सशस्त्र तयारी, भारी जनसर्मथन र स्थानीय सहभागिता जस्ता सवल पक्षहरू छन् । यही घटनाले आम समुदायमा शासक सामु लड्ने विद्रोही भावना र चेतनालाई जन्मायो । त्यसैले यो विद्रोह एउटा यस्तो मुहान हो जहाँबाट अनेकौं चेतनाहरू प्रवाह भएको र त्यसैको आलोकमा विभिन्न राजनैतिक परिवर्तनहरू सफल हुँदै गए । नेपालमा लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास निर्विवादरूपले बुंकोट विद्रोहबाट नै प्रारम्भ भएको देखिन्छ । तर विडम्वा, प्राय विजेताहरूले इतिहास लिपीबद्ध गरेको हुनाले जतिसुकै कमिकमजोरी रहे पनि उनीहरू महामानवको रूपमा र पराजित शक्तिहरू सही नै भए तापनि दानवको रूपमा चित्रित हुने गर्छन् । यस अर्थमा बुंकोट विद्रोह पनि अछुतो छैन ।
       त्यसैले २०७२ असोज ३ गते वर्तमान संविधान जारी गरिएकै दिन तत्कालीन नेपाल सरकारले मन्त्रिपरिषदबाट आधिकारिक निर्णय गरी लखन थापा मगरलाई “प्रथम सहिद” को स्थान दिएको र लगत्तै उनको चित्रसहितको हुलाक टिकट प्रकाशन गर्ने निर्णय ग¥यो । पछि २०७३ मार्गमा रु.१०।– को सो हुलाक टिकट प्रचलनमा ल्याइयो पनि । प्रथम सहिदको नाममा राज्यले यति गरेर नपुग्ने हुँदा लखन प्रतिष्ठानको तर्फबाट सहिदको क्रान्तिकारी जीवनी विद्यालयस्तरको पाठ्यक्रममा समावेश गर्न, सरकारी अड्डाहरूमा अनिवार्यरूपले सहिदको तस्वीर राख्न, सहिदगेटमा भव्य सालिक निर्माण गर्न, सहिदलाई राष्ट्रिय विभूतिको कोटीमा राख्न र उनी संगसंगै मारिएका अन्य सवैलाई सहिदको सम्मान दिन जोडदार आवाज उठाएको छ । यसो भएमा वा गरिएमा मात्र बुंकोट विद्रोहको सच्चा सम्मान हुनेछ ।
      हामी सवैको चाहना र भावनालाई अहिलेको संविधानले पूर्णरूपले समेटेको दावी गर्दै वर्तमान सरकारले माघ १६ को साटो संविधान दिवसकै दिन सहिदहरूको वलिदानलाई स्मरण गर्दै घरघरमा झण्डा र ३ दिनसम्म दिपावली गर्न आव्हान गर्दा यो भन्न सकिन्छ कि महान सहिदहरूको आदर्शमा राज्य चले संविधान दिवसको सार्थकता र सर्वस्वीकार्यता स्वतः बढ्नेछ ।
(लेखक: प्रथम सहिद लखन थापा मगर स्मृति प्रतिष्ठानका उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ )
                                       
 

Last Updated on Friday, 20 September 2019 09:34

Hits: 3463

दशै बहिष्कार : ब्राह्मणवाद बिरुद्धको बिद्रोही अभिब्यक्ति ❗️

नेपालमा मनाइने बिभिन्न धार्मिक,समुदाय बिशेष चाड पर्व मध्य अन्त्यन्त बिवादित पर्वमध्य शायद पहिलो नम्बरमा पर्दछ होला "दसैं" यो चाड माओवादी बिद्रोह हुँदा अत्न्यत शिथिल अवस्थामा पुगेको पनि थियो तर माओवादी सत्तामा बसेपछी राजा र हिन्दू राज्यको पालामा गाई ,गोरु खुलेआम काटेर भोज खुवाउने अनी शामन्ती चाड पर्व नमनाउने घोषणा गरे पनि अन्तत त्यही प्रचन्ड ,बाबुराम पनि हिन्दू धर्म सन्स्क्रितीको नै पक्षपाती दरिए । केही बर्ष दसैं नमाने जस्तो गरे पनि फेरी दसैं उही राजाको पालामा झै तामझाम्का साथ मनाउन सुरु गरे सरकारी खर्चमा जबकी आदिवासी जनजाती चाड पर्व मनाउदा खर्चको त कुरै छोडौ शुभकामना समेट दिएको भेटिन्न । हिन्दू धर्मका रक्षक राजा अहिले नभएपनी कम्युनिस्त नकाव्धारी हिन्दू वादी ब्राहमान नै सत्तामा बसेकोले दसैं जबर्जस्त महान चाड बनाई मनाउदै गरिदा आदिवासी जनजाती ,दलित समुदाय भने राज्यको विवेधपूर्ण व्यवस्था पर्ती अस्न्तोष पोख्न हरेक साल यो दसैं बहिस्कार गर्दै आईरहेका छन । 

 

दशै बहिष्कार : ब्राह्मणवाद बिरुद्धको बिद्रोही अभिब्यक्ति ❗️
__________________________________ ✍️ दुर्गाहाङ याखाराई "ब्राह्मणवाद विरुद्ध जनजाति + उत्पिडित बर्ग" नामक बहुचर्चित पुस्तकका लेखक एबम सोही पुस्तकबाट साभार ।

{ श्री ३ जंगबहादुरको शासनकालमा राज्यशक्तिबाट भयभित भई कतिपय किराती हिन्दु चाड दसैंलाई अनिच्छापूर्वक स्विकारिरहेका थिए भने कयौंले चाहिँ डटेर हामी हिन्दु चाड दसैं मान्दैनौं भनी विरोध जनाइरहेका थिए । अतः अधिनायक जंगबहादुरले त्यसरी अस्वीकार गर्ने नेता किरात जनसमुदायका नेताद्वय (६ थर थुम धनकुटाका आठपहरे राई) रामलिहाङ र रिदामालाई सरकारी सेनाद्वारा मारे । अनि विजय उल्लाससाथ विजया–टीकासहित उनीहरूकै स्वजातीय बन्धुहरूलाई राँगो, बोको आदि काटेर दसैं मान्न लगाइयो । यसरी जंगबहादुरले हिन्दु सांस्कृतिक दासत्वको जुवा पूर्वी किरातहरूको घिच्रोमा भिराइदिएका थिए । जुन किराती घिच्रो र शिर आजसम्म स्वतन्त्र र ठाडो हुन सकेका छैन। }

----------------------------///----------------------------

वर्तमान संविधानमा स्वघोषित हिन्दु उच्च जातिहरूको निजी धर्म हिन्दुलाई संवैधानिक राष्ट्रिय धर्मको मान्यता कायम गराइएपछि गैरहिन्दु किरात मुलका जनजातिहरूले हिन्दु धर्म र त्यससम्बन्धी संस्कारलाई संगठित रूपमा बहिष्कार गरिल्याएका छन् । तिनै बहिष्कृत संस्कृतिमध्ये नेपाली हिन्दु चाड दसैंले निकै चर्चा पाएको छ । हिन्दुकृत जनजाति तथा उत्पीडित वर्गले पनि आफ्नो संस्कृतिका रूपमा मनाइल्याएका दसैंलगायतका चाडपर्वप्रति समीक्षात्मक पुनर्मूल्यांकन गर्न बाध्य भएका छन् ।

हिन्दु चाड दसैंलाई बहिष्कार गर्ने समूहको तर्क छ— प्रागैतिहासिककालमा आर्य र अनार्यबीच घटित जातीय युद्धमा छलकपटद्वारा आर्य जाति विजय बनेको थियो । तसर्थ, सोही विजय उल्लासको प्रतिरूप हिन्दु उच्च जातहरूले मनाइल्याएका जन्मउत्सव (जयन्ती) ‘विजयादशमी’मा हामी अनार्य/हिन्दुहरू पनि आफ्नै जातीय पराजयको खुसियालीस्वरूप निधारभरि रातो टीका टाँसेर आर्यको दासत्व र आफ्नै लघुताभासको प्रतीक ग्रहण गर्दैनौं । यो धारणाको पुस्टयाइँमा ऐतिहासिक तथ्यगत केही दम छ ।

विजयादशमीलाई जनजातिहरूले आर्यहरूको चाड–पर्व ठान्न थालेका छन् । जनजातिद्वारा दसैं बहिष्कारको अभियान आफैमा केही होइन । यो खासोखासमा हिन्दु धर्म र त्यसको पृष्ठपोषक (पछिल्तिरबाट मद्दत गर्ने) आप्रवासी मुलको अति अल्पसंख्यक एक ब्राह्मण जातीय रजाइँ र रजगजप्रतिको असहमति एवम् विद्रोहजन्य मुक्ति–संघर्षको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो । अनि हो, जातीय मुक्ति उपायको खोज निम्ति अदबनीय (दबाउन नसकिने) र असहनीय व्यग्रताजन्य हातखुट्टा पछाराई तथा छटपटाहटको द्योतक । तर, यहाँ चर्चा गरिन लागेको सन्दर्भचाहिँ जनजातिले धार्मिक, साम्प्रदायिक मुक्ति–संघर्षको सुरुवात यही दसैंलाई नै बहिष्कार गर्नबाट किन रोजे होलान् ? यस कौतूहलताको समाधान गर्नु हो ।

 

दसैं चाड लिच्छवीकालको उपज

 

वस्तुतः आजको रूपको दसैं चाड लिच्छवीकालदेखि विकसित भएको ऐतिहासिक स्पष्ट आधार पाइन्छन् । तत्कालीन हिन्दुस्थानमा तीनदेखि साढे पाँच ई. शताब्दीसम्ममा लिच्छवीहरूको समकालीन शासकहरू प्रतापी गुप्त (शुद्र) सम्राटहरू थिए र लिच्छवी शासक तथा सामन्तहरूले गुप्तकालीन सभ्यता र गुप्त सम्राटहरूको देखासिकी दुरुस्तै नेपालमा उतारेका थिए । गुप्तकाललाई हिन्दुस्थानमा ब्राह्मण धर्मको पुनर्उत्थानको प्रतीक मानिन्छ । यसै कालदेखि पौराणिक धर्मले आधुनिक हिन्दु धर्ममा चोला बदलेको हो । यसै अवधिमा अनगिन्ती हिन्दु धार्मिक पुस्तक, पुस्तिकाको रचना र रामायण तथा महाभारत महाकाव्यसमेतको अन्तिम सम्पादन र पुनर्लेखन भएको थियो । वैदिक धर्मलाई अधिक लोकप्रिय बनाउने उद्देश्यले वैदिक देवतालाई मानव रूपधारी बनाइए । उनीहरूको उपासनाबाट भक्तिको अभिव्यक्ति हुन गयो र वैदिक धर्मको परम्परा र पुनरुद्धारमा वैष्णव, शैव आदि विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायको विकास भयो । बौद्ध धर्मको लोकप्रिय सिद्धान्त जति वैदिक धर्ममा मिलाइयो र स्वयम् ऐतिहासिक पुरुष बुद्धलाई नै पनि काल्पनिक पुरुष विष्णुको एक अवतार मानियो । यही कालमा देवताको साथसाथै देवीहरूको पनि उपासना गरिन्थ्यो । देवीहरूमा प्रमुख स्थान लक्ष्मी, दुर्गा र पार्वतीका थिए ।

 

लिच्छवीकालमा हाम्रो इतिहासलाई सिंहावलोकन (पछिल्तिर हेर्ने काम) गर्ने हो भने लिच्छवी शासकले गुप्तकालीन उपरोक्त धार्मिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक नक्कल हुबहु नेपालमा पैठारी गरेका थिए । कतिपय लिच्छवीकालीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा आजसम्म जीवितै छन् नेपालमा । तीमध्ये दसैं चाड एक हो । चैतेदसैं भनूँ या बडादसैं दुवैमा भारतेली गुप्तकलामा सिर्जित नारी र अस्त्रशक्ति उपासनाको नयाँ अवधारणालाई ‘देवी दुर्गा’ पूजाको अर्थमा रूपान्तरित भएको छ । तत्कालीन नेपाल अर्थात् आजको काठमाडौं उपत्यकाभित्र पर्ने भक्तपुरमा आज पनि धुमधामसँग मनाइने खड्ग खुकुरीभन्दा भिन्न आकारको दुई/चार फिट लामो फलाम काट्ने हतियार लिच्छवीकालमा पौराणिक ‘देवासुर संग्राम’ कथाको अनुकरणका रूपमा आएको हो भन्ने अनुमान छ ।

 

काठमाडौं उपत्यकामा घोडेजात्राको नामबाट आज छुट्टै विख्यात चाडको अस्तित्व कायम हुन आए पनि र यस चाडमा समाविष्ट अष्टमातृका देवीहरूको नाममा विविधता रहे पनि यसभित्र चैते या बडादसैंमा उपासना गरिने यही नारी र अर्थशास्त्रको अवधारणा अन्तरनिहित छ ।
देवी भागवत् तथा देवासुर संग्राममा उल्लेख भएअनुसार महादेवबाट नारीबाहेक कसैले मार्न नसक्ने त्रिभुवन (आकाश, पातल र पृथ्वी) को राज्य गर्ने पाएका असुर (अनार्य–अहिन्दु) ले त्रिभुवनवासीलाई धेरै दुःख, कस्ट दिए । तसर्थ, स्वर्गमा देवसभा भई ती असुरहरूलाई सखाप पार्ने निर्णय भयो । यसपछि ब्रह्मा, विष्णु र महादेवले आ–आफ्नो शक्तिद्वारा ‘अष्टमातृका गण’ नौरातमा एक/एक गरी महामाया देवी क्रमशः ब्राह्मयणी, महेश्वरी कौमारी, भद्रकाली बाराही, इन्द्रायणी महाकाली, महालक्ष्मी र त्रिपुरा सुन्दरी उत्पत्ति गराए । यही गणले अन्ततः सारा बलवान् दानवको शिरोच्छेदन गरी ‘विजय टीका’ ग्रहण गरे, गराए । यसै कथामा आधारित बडादसैं भक्तपुर सहरमा मनाइने खड्गजात्रामा लिच्छवीपछिका मल्ल शाहहरूले आफ्नो इस्टदेवी ‘तलेजु भवानी’को वाहन घोडासमेतलाई समावेश गराई घोडेजात्रा नामको अर्को चाड काठमाडौं उपत्यकाका तीनै सहरमा जन्माएका लोकोक्ति छ । तर, पाटन र काठमाडौं सहरमा भने यो जात्रा प्रत्येक वर्ष चैत्र कृष्ण औंशीको दिन मनाइन्छ । यहाँ मनाइने घोडेजात्रामा समाविष्ट अष्टमातृका गण नरदेवी, भद्रकाली, टखती, मैती असनदेवीजस्ता केही भिन्न नाम छन् । यसरी काठमाडौं उपत्यकामा घोडेजात्राको नामबाट आज छुट्टै विख्यात चाडको अस्तित्व कायम हुन आए पनि र यस चाडमा समाविष्ट अष्टमातृका देवीहरूको नाममा विविधता रहे पनि यसभित्र चैते या बडादसैंमा उपासना गरिने यही नारी र अर्थशास्त्रको अवधारणा अन्तरनिहित छ । 

दसैं मनाउन इन्कार गर्नेलाई मार हानियो

कालान्तरमा लिच्छवी शासनको पतनपछि यहाँ मल्लहरू राजा भए । यो काठमाडौं उपत्यकालाई गोरखा राज्यमा सम्मिलित गराइने बखत यहाँ भादगाउँ (भक्तपुर), पाटन र काठमाडौं नामक तीनवटा स–साना राज्य थिए । तीमध्ये शक्तिशाली राज्य काठमाडौंको अन्तिम राजा जयप्रकाश मल्ललाई विसं १८२५ को इन्द्रजात्रा मनाइरहेको बखत गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले सैन्यसहित आक्रमण गरी उनलाई मृत्यु शय्यामा पुर्‍याइदिए । अनि त्यस जात्रामा स्थापित राजाविहीन रित्तो राजगद्दीमा बसी आफूलाई नयाँ राजाका रूपमा त्यहाँ उपस्थित जनता तथा देवीको प्रतीकस्वरूप राखिने कुमारीद्वारा फूलमाला तथा तिलक लगाइए ।

राजा पृथ्वीनारायण शाह, त्यसैबखत, आफू हिन्दुहरूले भन्दा बढी–चढी त्यहाँका आदिवासीहरूले हिन्दु धर्मअनुसार राजालाई विष्णु भगवानको अवतार मानेर पूजा गरेको र हिन्दु धर्ममा आधारित इन्द्रजात्रा मनाइरहेको देखी ती हिन्दुहरूउपर शासन गर्न सरल हुने महसुस गर्दै हर्षविभोर भए हुन् । किनकि सारा रैती (अर्धदास दर्जाका जनता) हरप्रजातिगत आधारमा अनार्य/अहिन्दु छुट्टै किरात मुलका हुँदाहुँदै पनि उनीहरूको थोपा–थोपा रगतमा हिन्दुत्व बगिरहेको थियो । हिन्दु संस्कारमा मन्त्रमुग्ध भई उनीहरू झुमिरहेका थिए । कालान्तरमा सानो गोरखा (नेपाल) राज्य विस्तार हुँदै गई शाही, राणा शासन पूर्वी अहिन्दु मुलुक किरातप्रदेशसम्मै फैलन पुग्यो । शासकहरू नवदुर्गा भक्त थिए ।

राजा पृथ्वीनारायणको विसं १८३१ आश्विन वादी १० मा पूर्वी किरातप्रदेशलाई अतिक्रमण गर्न खटिरहेका अभिमानसिंह समेतलाई विजयपुर–मोरङ राज्यका प्रमुखमन्त्री बुद्धिकर्ण राईका असल हात्ती चोरी गराई उनीसमक्ष पठाउन लेखेका पत्रको शिरमा ‘श्री दुर्गा सहायक’ भनी लेखेका थिए । उनका नाति राजा रणबहादुरले त लालमोहर तथा चिट्ठीचपेटाको शिरमा ‘श्री दुर्गा सहायक’ वा ‘श्री दुर्गा’ लेख्ने परम्परा नै बसाले । उनले यहाँसम्म कि आफू काशी प्रवासमा रहँदा बेखर्ची भई शिवलाल दुबे नामका स्थानीय एक साहुबाट कर्जा काडी निजलाई लेखिदिएका १८०४ ई. (विसं १८६० ) को तमसुकमा धरी ‘श्री भवानी’ मुद्रित रातो खड्ग छाप लगाइदिएका छन् । यस अतिरिक्त नेपाली मुद्राहरूमा ‘श्री भवानी’ अक्षर र खड्ग वा त्रिशूल निसाना छापअंकित गर्ने परम्परा त हालसम्मै यथावत् कायम छ ।

राणा शासन धराशयी नहोउन्जेलसम्म पूर्वी किरातप्रदेशका जनता सरकारी दसैं आतंकबाट भयग्रस्त रहने गर्थे । त्यहाँका बूढापाका आज पनि राणाकालीन स्मरण सुनाउने गर्छन् कि प्रत्येक बडादसैंपछि सरकारी तिलंगा (कालो लबेदा सुरुवालमा सेतो पटुका र सेतै फेटावाला सिपाही) गाउँ–गाउँ घुमेर गाउँलेले दसैं माने, नमानेको चियोचर्चाे गर्ने गर्थे ।

पछि, राजा रणबहादुरका नाति राजा राजेन्द्रको कार्यकालमा उनहीरूका आराध्यदेवी दुर्गालाई ‘राष्ट्रिय देवी’ तुल्याउने प्रयत्न भएको थियो । किनकि गैरहिन्दु प्रदेशका किरात जनसमुदायमा पनि शाही इस्टदेवी दुर्गाको पाठपूजा गराउन नवदुर्गाको महिमा र स्तूतियुक्त बडादसैंलाई राष्ट्रव्यापी चाडपर्व तुल्याउने उद्देश्यले यो हिन्दु संस्कृतिलाई राज्यशक्ति लगाएर लादिएको स्पष्ट साक्ष्यहरू छन् । राजा पृथ्वीनारायणका शासनकालदेखि स्थानीय प्रशासनिक एजेन्डा बनाई राखिएका बाक्लो र माझकिरातका ‘अमालिराई, मझिया, जिमिदार, तालुकदार, थरी, मुखिया’ आदि र पल्लोकिरात प्रदेशका किपटिया लिम्बू ‘सुब्बा’लाई बडादसैंमा पशु–पक्षीको मार हानी दुर्गापुजन गर्न प्रलोभनसहित बाध्य तुल्याइएका थिए । उनीहरूले दसैंमा आ–आफ्ना रैतीका घरमा काटिने बोका, खसीका फिला ‘दसैं–सिसार’ लिन पाउने र आफूहरूले दुर्गापूजा गरी दसैंमा रैतीबाट जिन्सी वा नगद असुल गरी खान पाउने लालमोहर गरिदिएका थिए ।

विसं १८७७ मा राजा राजेन्द्रले माझकिरातका जिमिदारलाई रैतीबाट बेठी (रकम वा खेतालाबापत) बेगार (ज्याला नदिई लगाइने काम) सिसार आदि सित्तैमा उपभोग गर्न पाउनेगरी गरिदिएका लालमोहरमा एक ठाउँमा लेखिएको छ “..गाउँ १ को दसैंया भेडाभार वलकका बोको–१ के रुपया १ खाड पुजाको घरहि चावल मानाएकका हिसाबले (अमालीलाई) तिर्नु…………….।” यस लालमोहरको आधारबाट सामन्ती मनोवृत्तिका ‘राईअमाली’ र लिम्बुवानका ‘सुब्बा’हरूले आ–आफ्ना सोझासिधा रैतीबाट यस्ता दसैंया दैदस्तुर जिप्टाएर असुल गरिखाने प्रलोभनमा उनीहरूमाथि दसैं संस्कार ठगिखाने भाँडाका रूपमा बलपूर्वक लादेर ल्याएका तथ्य स्वतः बुझिने कुरा हो ।

परम्परागत शाही शासनको बागडोर राजा सुरेन्द्रको हातबाट उछिट्ट्याएर जंगबहादुर राणा निरंकुश शासक बनेपछि झनै क्रुरतम ढंगले हिन्दु धर्म र संस्कृतिलाई लाद्ने काम गरे । उनले पूर्व नेपालको किरातप्रदेशको अहिन्दु किरातीलाई पनि हिन्दुकृत गरी शासन गर्न सजिलो तुल्याउन भैरवनाथ पल्टनमार्फत दुई डोरको जनै किरातप्रदेशमा वितरण गराउने निष्फल प्रयास गरेका थिए । यो गैरहिन्दु किरातीय भूखण्ड राजा राजेन्द्रको शासनकालमा (विसं १९०३) सम्म हिन्दु चाड दसैंप्रति अनभिज्ञ थियो । किनकि किरात मुन्धुममा दसैं, विजया, टीका, नौदुर्गा जस्ता हिन्दु संस्कार जगाउने शब्द नै छैनन् । तसर्थ, उनले स्थानीय प्रशासनिक एजेन्डाहरू राई अमाली र लिम्बू सुब्बालाई जनता शोषण गर्ने लालमोहर दिएर दसैंलाई बलपूर्वक राष्ट्रिय पर्व तुल्याएको वस्तुगत तथ्यबारे माथि चर्चा भइसकेको छ ।

श्री ३ जंगबहादुरको शासनकालमा राज्यशक्तिबाट भयभित भई कतिपय किराती हिन्दु चाड दसैंलाई अनिच्छापूर्वक स्विकारिरहेका थिए भने कयौंले चाहिँ डटेर हामी हिन्दु चाड दसैं मान्दैनौं भनी विरोध जनाइरहेका थिए । अतः अधिनायक जंगबहादुरले त्यसरी अस्वीकार गर्ने नेता किरात जनसमुदायका नेताद्वय (६ थर थुम धनकुटाका आठपहरे राई) रामलिहाङ र रिदामालाई सरकारी सेनाद्वारा मारे । अनि विजय उल्लाससाथ विजया–टीकासहित उनीहरूकै स्वजातीय बन्धुहरूलाई राँगो, बोको आदि काटेर दसैं मान्न लगाइयो । यसरी जंगबहादुरले हिन्दु सांस्कृतिक दासत्वको जुवा पूर्वी किरातहरूको घिच्रोमा भिराइदिएका थिए । जुन किराती घिच्रो र शिर आजसम्म स्वतन्त्र र ठाडो हुन सकेका छैन।

एक सय चार वर्षीय स्वेच्छाचारी राणा शासन धराशयी नहोउन्जेलसम्म पूर्वी किरातप्रदेशका जनता सरकारी दसैं आतंकबाट भयग्रस्त रहने गर्थे । त्यहाँका बूढापाका आज पनि राणाकालीन स्मरण सुनाउने गर्छन् कि प्रत्येक बडादसैंपछि सरकारी तिलंगा (कालो लबेदा सुरुवालमा सेतो पटुका र सेतै फेटावाला सिपाही) गाउँ –गाउँ घुमेर गाउँलेले दसैं माने, नमानेको चियोचर्चाे गर्ने गर्थे । त्यसैले गाउँका खासगरी मुखिया, थरी, जिम्मावाल, अमाली, सुब्बा आदिका घरमा दुर्गापूजासहित मार हानेको प्रमाणित गर्न पशु बलिको आलो रगतमा हातका दुई पन्जा भिजाई आफ्नो घरको मूल प्रवेशद्वारको दायाँ–बायाँ टाढैबाट स्पष्ट देखिनेगरी पन्जा छाप लगाउने गर्थे । तिलंगा ती दसैंया प्रमाणस्वरूप रक्तरञ्जित पन्जा छापलाई हेरेर सन्तुष्ट भई फर्कने गर्थे । तिलंगा अब गाउँमा आउने गर्दैनन्, अमाली व्यवस्था पनि अब रहेन, तैपनि बडादसैंमा मार हान्ने, घरको दायाँ–बायाँ रक्तरञ्जित पन्जा छाप ठोक्ने परम्परा आजसम्मै कायम छ । यस छापले दसैंया सरकारी आतंकको पूर्वकथा आफै भनिरहेको छ ।

‘आज जातीय विद्वेष, आपसी घृणा र पारस्परिक असहिष्णुताझैं संकीर्ण कुसंस्कारलाई त्यागी अरूका विशेषतालाई समेत आदर गरेर मात्रै मानव जाति विनाशको विकराल पन्जाबाट मुक्त हुन सक्छ । यसका विपरीत यदि आफूबाहेक अरूलाई उपेक्षा अथवा अनादर गर्ने हो भने मानव जातिले सामूहिक विनाशलाई निम्तो गरेको ठहरिनेछ । गत एक/दुई वर्षमा बडादसैंको उपलक्ष्यमा पूर्वी नेपालका केही सहरमा दुर्गा किरातीहरूकी देवी होइनन्, त्यसैले किरातीले दुर्गापूजाको विरोध गर्नु उचित हो भनी देवी दुर्गाविरुद्ध कालोझन्डासमेत देखाउने जुन अभियान चलाइयो, त्यो असत्यमा आधारित नकारात्मक कदम हो भन्न सकिन्छ’ भन्ने उपदेश दिँदै विद्वान् बालकृष्ण पोखरलले हाम्रोसामु बडेमाको प्रश्न ठड्याएका छन् । के दुर्गापूजा किरातीहरूको चाड होइन त ? यसप्रकारको सकारात्मक समाधानका निम्ति तर्क पेस गर्दै अगाडि लेखेका छन्, ‘किरात जातिको धार्मिक ग्रन्थ मुन्धुमअनुसार सम्पूर्ण किराती सुम्निमा (सुम्निमा) र पारुहाङका सन्तान हुन् । सुम्निमा पार्वतीका निम्ति किरातहरूको पर्याय हो र पारुहाङ महादेवको किराती पर्याय हो । सुम्निमा क्षुद्र सियाली जगदम्बा सिबेलेको हिमाली प्रकरण ठहरिन्छ । सुम्निमाको सरल रूप हो, सिबेलेमा अर्थात्.माता सिबेले । भाषाविज्ञानका अनुसार लक्ष्मीको नामको आधार पनि सिबेले नै ठहरिन्छ । वैज्ञानिक सत्य के हो भने सिबेले र दुर्गा एकै देवीका नाम हुन् । अतः तिनलाई कालोझन्डा देखाएर किरातीहरूले आफ्नी जननीलाई अपमान गरेको ठहरिन्छ । दुर्गा (पार्वती) किरातीहरूकी सुम्निमा र दुर्गा एकै देवीका नाम हुन् भन्ने अर्को प्रमाण संस्कृत भाषामा पार्वतीलाई किराती पनि भनिन्छ । अतः जुन देवीको नाममै किराती छ, ती किरातीहरूकी देवी होइनन् भनी दुर्गापूजाको अवसरमा तिनलाई कालोझन्डा देखाउने कहीं किरात दाजुभाइको ध्यान यस महत्वपूर्ण सत्यतिर आकर्षित होस् भन्ने आग्रहसाथ आफ्नो लेखालाई टुग्ंयाएका छन् । छोटकरीमा सुम्निमा र दुर्गा एउटै देवीको दुई रूप हुन्, तसर्थ दुर्गापूजासहितको दसैंलाई किरात जनसमुदायद्वारा बहिष्कृत गरिनु हुन्न भन्ने निष्कर्ष हो ।

प्रकाण्ड विद्वान् बालकृष्णका उपरोक्त प्राज्ञिक तर्क र धारणा पढ्दा किराती समाजलाई मूर्ख तुल्याइएको एउटा रोचक लोककथाको स्मरण यहाँ सन्दर्भिक हुन आउँछ । यस कथाअनुसार एउटा ब्राह्मणले छिमेकी किरात परिवारसँग मिलेर साझेदारीमा एउटा दुहुनो भैंसी किनेर ल्याए । त्यसपछि साझेदारी किरातीलाई जीवितै भैंसीको आधा भाग पारी आधा–आधा स्याहार गर्ने प्रस्ताव राखे । उनले आफ्नो विद्वता र तर्कशास्त्रको सहयोगबाट भैंसीको बीच ढाड वा नाभीस्थलदेखि पुच्छरपट्टिको भाग गोबरमा लतपतिएको देखाउँदै त्यो फोहरी खण्ड सधैं धोइपखाली सुग्धर राख्नुपर्ने बताए । तर, टाउकोपट्टिको भाग भने सदैव सफासुग्धर हुने भई दैनिक भकारो पनि सोहोर्न आवश्यक नपर्ने हुँदा त्यही टाउकोपट्टिको खण्ड रोजेमा कल्याण हुने कुरो घुमाइफिराइ विश्वस्त पारे । छिमेकी हितैषी बाहुनबाट फूलबुट्टासरीका शब्दद्वारा आकाश–पाताल एक गराउँदै पुच्छरपट्टिको भागलाई घृणित प्रमाणित गरेको सुनी किरात परिवारले सुग्घरी भाग टाउकोपट्टि रोजेमा फोहोरी काम गर्न नपर्ने ठानी त्यही रोजेछन् ।

यस रोजाइको प्रतिक्रियास्वरूप बाहुनले आफ्नै छिमेकी त्यसमाथि आफ्नै परिवारको सम्झेर मात्रै भाग रोज्ने पहिलो प्राथमिकता उनलाई दिएको गुण नबिर्सने आग्रहसाथ पुच्छरपट्टिको फोहरी भाग आफूले शोकमा परेकोमा दुःखित बनिटोपले । तर, उनले बिहान–बेलुका भैंसीको फोहोरी भागपट्टिबाट झ्वार्इं–झ्वार्इं दूध दुहुने र भकारो सोहोरी आफ्ना खेतबारी मल्ने काम गर्न भने चुकेनन् । अर्कोतर्फ सुग्घर टाउकोपट्टि रोज्ने किरात परिवार चाहिँ भैंसीको मुखमा सधैं चोर, पानी, घाँस जुटाउने काममा मात्र तल्लीन रहन परे पनि भैंसीले जन्माएको नयाँ पाडापाडीमा आफ्नो हक नलागेको र दूधको रंगसम्म थाहा पाउन नपाएकोमा अघि आफ्नो अधिया भाग रोजाइमा ठगिन परेको उनीहरूलाई ज्ञान भयो । तर, अब त्यस ठगाइपूर्ण अन्यायविरुद्ध आवाज निकाल्दा छरछिमेकमा आफ्नै मुर्ख्याइँको विज्ञापन हुने डरले चुपचाप बसे । उसले जीवनभरि त्यो भैंसीलाई खुवाउने र विनाज्यालाको गोठाला बनी आफूलाई आफ्नो तरिकाले बुद्धिमान नै सबित गरेका थिए । त्यस मुर्ख किराती परिवारले ।

माथिल्लो प्रसंगमा किरातका आराध्य जननी सुम्निमा र देवी दुर्गा एउटै भएकीले उनको स्तूति र महिमायुक्त दसैं चाडलाई किरातीहरूले पनि अभिन्न संस्कार तुल्याइरहनु बुद्धिमानी हुन् भन्ने प्रवल तर्क राखिएको हुँदा यो साझेदारी भैंसी पालनको कथा यहाँ सान्दर्भिक हुन आएको हो । किनकि संसारभरिका देवदेवीको पूजाअर्चनामा रमाउने हाम्रो समाजमध्ये कोही हरियाली पहाड पर्वतकी हिउँझैं स्निग्ध (सफा) सुम्निमाका छुट्टै रूपमा र कोही एक दसैंका मात्र लाखौंलाख पशुपक्षीको बलि भोगिनी देवी दुर्गाका छुट्टै रूपमा उपासना गर्न रमाउँछन् भने त्यो उनीहरूको नैसर्गिक अधिकारको कुरा हो । सबैले आ–आफ्नै आस्था र धारणाअनुसार रमाउन पाउनुपर्छ । तर, यस प्राकृतिक न्यायविपरीत कसैले बौद्धिक कसरत गर्दै शब्दजाल ओच्छ्याएर उनी पनि उनी नै हुन् भनी घुमाइफिराइ आफ्नो निजी धार्मिक विचार अरूमाथि लाद्ने धृष्टता गर्छ भने त्यो धार्मिक दुराग्रह हो । यसैगरी अन्य जातिकी पुजनीय दुर्गा देवीविरुद्ध केही किरातबाट भएको कालोझन्डाद्वारा अपमानित कार्य उत्तिकै निन्दनीय दुष्कार्य हो । यसलाई सबैतिरबाट दुरुत्साहित गरिनुपर्छ । किनकि धार्मिक सहिष्णुता एवम् धार्मिक निरपेक्षता सर्वत्र र सबैका निम्ति एकमात्र निर्विकल्प दोषरहित एवम् व्यावहारिक जीवनोपयोगी दर्शन हो ।

यस खण्डको निचोडमा माथिको छलफलबाट वास्तवमा दसैं चाड पूर्वी नेपालका अहिन्दु किरात जनसमुदायमाथि राज्य शक्ति लागिपरेर लादिएको हिन्दु संस्कृति रहेछ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । तसर्थ, यो दसैंया संस्कार मान्नेबित्तिकै उनीहरू हिन्दु वर्ण व्यवस्थाको सबैभन्दा हेय र तुच्छ ‘शुद्र वर्ण’मा स्वतः गणना हुने हुन्छन् किन कि नेपालका प्रमुख जनजाति पश्चिमी नेपालका गुरुङ, मगर तथा पूर्वका राई, लिम्बूबाट नेपाली राजाहरूको शुभराज्याभिषेक नामक वैदिक यज्ञहरूमा काइदासाथ ‘शुद्र हैसियत’को दास कर्म गर्न कर नै लगाइएको शाही अभिलेख खडा छ । त्यसैले मानव समानताको नैसर्गिक अधिकारअनुरूप अबका जनजातिले आफ्नो छुट्टै अस्तित्व र आत्मसम्मानखातिर धार्मिक, सांस्कृतिक दासत्व र जातीय लघुताभासको प्रमाणपत्रस्वरूप दसैंया विजय टीकालाई निधारभरि टाँसेर प्रदर्शनी गराउन चाहँदैनन् भने त्यो उनीहरूको आस्था विषयगत कुरा हो । उनीहरू दसैंया टीका नलगाउन स्वतन्त्र छन् । उनीहरूका यस आचरणमा अरूले विषाद र आश्चर्य मान्नुपर्ने औचित्य देखिँदैन । उनीहरू हिन्दु बनेर शुद्र वर्गमै रही अझै ब्राह्मण पुजन गरिरहनु त्यस्तो दुराशय स्वघोषित हिन्दु उच्च जातिका मानिसबाट पनि राखिनु हुँदैन ।

यले डुङ / दुङ / नाम्माङ / नाम्साम / थो /थोचे / तङ्बे ( Kirat-Era ) : 5079 

Last Updated on Friday, 11 October 2019 18:16

Hits: 364

राणाहरुले 'लडाइँमा झोसेका' लाहुरेहरु

भोगिराज चाम्लिङ

पृथ्वीनारायण शाहको एउटा नितिउपदेश छ, जिवनको उत्तरार्धमा मुखले लेखाएको भनिएको उनको यो उपदेशलाई "दिब्योपदेश" नाम दिईएको छ । त्यसमा उनले भनेका छन :

"पाडे, बस्न्यात, पंथ भैयाद मग्र ( मगर ) ... ई मेरा नुन् गुन्का स्वझा ( सोझा ) सेवक हुन । ईनिहरुको जीव जान्या बिराम गर्‍याको भया पनि आफुले नमार्नु । बरु माराताप दियेर लडाइँमा झोसी दिनु र जीव जोगाई आयो भन्न्या बढिया भयो, मरिगयो भन्न्या आफुले मार्नु, अर्कैबाट मारी दियाको बढिया हुन्छ । तव राजाले सेवकलाई घरमा नमार्नु ।"

राणाहरुले यहि "लडाइँमा झोस्ने" नीति लिएर नेपाली युवाहरुलाई दोश्रो बिश्वयुद्धमा होमिदिएका थिए । आफुले मार्नुभन्दा युद्धमा झोसीदिएर अर्कैको हातबाट मारिदिनु उनिहरुको लागि "बढिया" थियो । राणाशासन बिरुद्ध उठ्न सक्ने ठूलो युवाशक्तिलाई दोश्रो बिश्वयुद्धमा झोसेर उनिहरुले आफू बिरुद्धको असंतुष्टीलाई ब्याबस्थापन गर्न खोजेका थिए । राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेरले दोश्रो बिश्वयुद्धमा 2 लाखभन्दा बढी नेपाली युवाहरु भर्तिमा पठाएका थिए । त्यसमध्ये हजारौं मारिए, बेपत्ता र घाइते भए । तर, जतिले "जीव जोगाई" आए, उनिहरुले राणा सेनाहरुलाई परास्त गर्दै राणाशासन अन्त्य गरेरै छाडे ।

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरको समयमा पहिलो बिश्वयुद्ध भएको थियो । अंग्रेजहरुलाई लडाकु सेनाहरुको आवश्यकता परेपछि उनिहरुले नेपाली युवा भर्ती गर्न औपचारिक रुपमा प्रस्ताव गरे । अंग्रेजहरुको सेवा गर्ने मौकाको रुपमा लिंदै चन्द्र शम्शेरले भर्तिको अनुमती मात्र दिएनन् नेपाली सेना नै युद्धमा खटाए । यसका लागि गाउघरबाट बढिभन्दा बढी "रंगरुट" ( भर्ती ) अनिबार्यरुपमा पठाउनु पर्ने "सनद" नै जारी गरेका थिए । चन्द्र शेरको पालामा यस्ता रंगरुट भर्तीकेन्द्र नेपालमा दश ठाउमा खुलेको थिए । यसबाहेक भर्तिका लागि प्रलोभन पनि दिइएको थियो । भर्ती गराउनका लागि "रंगरुट" जम्मा गर्नेहरुलाई पैसा र जमिन दिईन्थ्यो भने बृटिश-भारतिय सेनमा भर्ना हुनु भनेको नेपाल सरकारकै सेवा गरे सरह हुने बताइएको थियो । भर्ती गराउने अधिकरीहरुको अनुसार सन् 1914 मा प्रथम बिश्वयुद्धमा लडाउन नेपालको गाउगाउबाट भारत पठाइएको जवानहरुको संख्या 2 लाखभन्दा बढी थियो । यो संख्या 9 लाख 17 हजार 144 थियो भन्ने अनुमान पनि छ । तर, एन्थनी गाउल्डले चाहिँ युद्धमा 1 लाख गोर्खाली ( नेपाली ) हरु परिचालन गरिएको र 10 भागको 1 भाग चाहिँ युद्धमा मारिए, हराए वा घाइते भएका बताएका छन । राणाहरुले भर्तिवापत अंग्रेजहरुबाट लाखौं रकम लिएका थिए । पुरुषोत्तम शम्शेर जबराका अनुसार चन्द्र शम्शेरले अंग्रेजहरुबाट लाहुरेको नाममा आएको एकमुष्ठ 21 लाख रुपैयाँ निजि बनाएका थिए । त्यस्तै लाहुरेहरुको नाममा बेलायतले बैंक अफ लण्डनमा खाता खोलेर राखिदिएको 10 लाख डलर पाउन्डको ब्याज हरेक बर्ष पठाइन्थ्यो, त्यो पनि चन्द्र शम्शेरले निजि ढिकुटीमा जम्मा गर्थे । चन्द्र शम्शेरले बृटिश-भारतिय सेनामा भर्ती गराएर हजारौं नेपाली युवतीहरुलाई बिधवा बनाए, हजारौं घाइते अंगभंग भए । उनले अंग्रेज सरकारसँग नेपालबाट भर्ती भएकाहरुलाई सुबेदारभन्दा माथिका ओहोदा नदिन समेत अनुरोध गरेका थिए । योभन्दा अर्को कृतघ्नता अर्को के हुन सक्छ ?

दोश्रो बिश्वयुद्धमा पनि बृटिश-भारतिय सेनामा उस्तरी नै भर्तिका लागि नेपाली युवाहरुलाई पठाइयो । दोश्रो बिश्वयुद्ध हुँदा नेपालमा जुद्ध शम्शेर राणा प्रधानमन्त्री थिए । उनले आफ्नो पुर्ववर्ती श्री 3 प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरकै अनुकरण गरे । त्यसबखत पनि नेपालबाट 2 लाखभन्दा बढी युवाहरु भर्तिमा पठाइएका थिए । दोश्रो बिश्वयुद्ध शुरु भएपछि सन् 1940 सेप्टेम्बरमा पश्चिममा 6 र पुर्वमा 5 जना भर्ती अफिसरहरु नियुक्त गारिएका थिए । पश्चिम नेपालमा 6 वटा भर्ति केन्द्रहरु खोलिएको थिए- बन्दिपुर ( तनहुँ र रिसिङ घ्रीङका लागि ), पोखरा ( कास्कीका लागि ), खलंगा ( प्युठानका लागि ) र सल्यान । पुर्वमा खोलिएका 5 वटा भर्ति केन्द्रहरु थिए- रामेछाप ( पुर्व 2 नंबर जिल्लाको लागि ), ओखलढुंगा ( पुर्व 3 नम्बर जिल्लाको लागि ), भोजपुर ( पुर्व 4 नंबर जिल्लाको लागी ), धनकुटा ( पुर्व 5 नम्बर जिल्लाको लागि ) र इलाम ( इलाम जिल्लाको लागि ) ।

दोश्रो बिश्वयुद्धमा बेलायतले भर्ती गरेका नेपाली युवाहरुको संख्या:
बर्ष -        सु. पश्चिम - पश्चिम र मध्य - पुर्वान्चल - जम्मा
सन् 1940 - 1,500 - 11,000 - 2,500 -     15,000
सन् 1941
फेब्रुअरी - 20,000
सेप्टेम्बर - 2,000 - 9,000 - 2,000 - 13,000
सन् 1942-43 - - 23,000
सन् 1944-45 - - 12,000
जम्मा =------------------------------------------- 83,000

सन् 1940 को मध्यमा बृटिश-भारत सरकारले पश्चिम नेपालबाट 5,600 सय र पुर्वी नेपालबाट 14,000 गरि 7,000 नेपाली युवा भर्ती गर्नका लागि अनुमती माग्यो । राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेरले बृटिशहरुभन्दा अझ अघि बढेर पश्चिमबाट 14,000 र पुर्वी नेपालबाट 6,000 जवानसम्म भर्ती गर्न सकिने बताए । यसका साथै उनले बृटिश सेनामा भर्ती हुने नेपाली युवाहरुलाई समुद्रपार जानसमेत अनुमती दिए । यसअघि सम्म त्यस्तो अनुमती थिएन । तर, फर्किदा पानीपतिया* भने गर्नुपर्ने बाध्यात्मक ब्याबस्था गरे । अंग्रेजप्रतिको यो भक्तिभाव पूरा गर्न पुर्वका इलाम, भोजपुर, धनकुटा र पुर्व 4 नंबरको लागि गौंडागौंडामा साउन 1997 ( सन् 1940 ) मा राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेरले भर्तिका लागि "रोक्का" ( आदेश ) समेत जारी गरेका थिए । ती रोक्कामा यी जिल्लामा युद्धको बखतमा भर्ती गर्न खुल्ला गरिएको बताइएको थियो ।

मे 1940 मा फ्रान्स र बेल्जियममा बेलायतले 40 हजार सेना गुमएपछि नेपाली युवाहरु भर्तिका लागि सख्त जरुरत भयो । सेप्टेम्बर 1940 मा बेलायतले अत्यन्त जरुरी भन्दै थप 10 बटालियन सेना भर्तिका लागि अनुमती दिन नेपाल सरकारलाई अनुरोध गर्यो । जुद्ध शम्शेरले खुशिसाथ अनुमती दिए । सो बर्ष बेलायतले कुनराघाटमा 11,000 जवान भर्ती गर्यो, घुम पहाडमा 25,00 र लहेरिया सहराईमा 1,500 जवान भर्ती गर्यो । फेब्रुअरी 1941 मा 20,000 जवान भर्ती गरियो । सोही बर्ष जुद्ध शम्शेरले थप 14,000 जवान भर्ती गराउने वचन दिए । सो अनुसार सेप्टेम्बरमा 13,000 जवान भर्ती गरियो, बाँकी 1,000 चाहिँ जगेडामा राखियो, आवश्यक पर्दा लिनगरी । 13,000 जवान मध्ये कुनराघाटमा पश्चिम र मध्य नेपालबाट 9,000 जवान, पुर्वि नेपालबाट घुमपहाडमा 2,000 जवान र सुदुर पश्चिमबाट लहेरिया सहेरियामा 2,000 जवान भर्ती गरिएको थियो । यसबर्ष काठमाडौबाट समेत 1,400 जवान भर्ती गरिएको थियो जसलाई रक्सौल पठाइयो । सन् 1942 मा आइपुग्दा युद्धको लागि भर्ती गरिएकोहरुको संख्या 40 बटालियन पुगेको थियो । सिङ्गापुरको युद्धमा 3 बटालियन युवाहरु मारिएका थिए, जसले गर्दा अंग्रेजलाई थप युवाहरु भर्ती गर्नुपर्ने सख्ता जरुरी परेको थियो । सन् 1942 - 43 मा बेलायतले 23,000 नेपाली युवाहरु युद्धका लागि भर्ती गर्यो । सन् 1944 - 45 मा 12,000 नेपाली युवाहरु बेलायतले युद्धका लागि भर्ती गरेको थियो तर त्यति जवान पुर्याउन धेरै मुस्किल परेको थियो ।

गोर्खा रिक्रुटको रुपमा युवाहरु संकलन गर्न सरकारले मुखिया, राई पगरी, जिम्मावाल, तालुकदार र गौरुङहरुलाई पत्र काटी खटाएको हुन्थ्यो । उनिहरुले आफ्नो जिम्मा भित्रका 16 देखि 35 बर्ष उमेरका रैती ( युवा ) हरु तिनपुस्ते लेखेर सरकारले खटाएका गल्लावाल समक्ष अभिभावकको उपस्तिथिमा माल, गौंडा र गोश्वाराको टुँडिखेलमा बुझाउनु पर्थ्यो । यसवापत उनिहरुले प्रती गोर्खा रिक्रुटको 4 पैसा पाउथे । युद्धमा जति ढल्थे, त्यतिनै नयाँ रिक्रुटहरु पठाउनु पर्थ्यो । बृटिश सरकारको तर्फबाट खटिएका भुपु गोर्खा सेनाका गल्लावालहरुले पनि गाउगाउमा पुगेर युवाहरु भगाई भगाई भर्ती गर्थे । यसवापत उनिहरुले 75 पैसा प्रतिब्यक्तीका दरले पेन्सनमा जोडेर पाउथे । त्यसतै पल्टनबाट घरबिदामा आएका गोर्खा सैनिकहरुले पनि फकाई फकाईकन युवाहरु रिक्रुटको रुपमा लिएर जान्थे । यसवापत उनिहरुले चाहिँ प्रतिब्यक्ती रु. 1.75 रुपैयाँ पाउथे । दोश्रो बिश्वयुद्धमा यति धेरै भर्ती गरिएको थियो कि गाउघरमा बृद्ध, महिला र केटाकेटी मात्र थिए ।

युवाहरुलाई कसरी जवर्जस्ती भर्ना गरिन्थ्यो भन्नेबारे तुलसी प्रसाद रेग्मीले आफ्नो बुवाबाट सुनेको कुरा मर्मस्पर्शी छ । उनी सुनाउछन "मेरो बुबाले सुनाउनु भएको एउटा हाँसउठ्दो कुरा तपाईहरु लाई सुनाउछु। त्यतिखेर हिन्दुस्तानमा अंग्रेजको सरकार थियो । उनिहरुले राईहरुलाई भर्ती गरेर लैजान्थे। भर्ना गर्नका लागि जिल्लाजिल्लामा, घरघरमा मान्छे खोज्न गल्लावालहरु आउथे । कोहि लुक्थे, कोहि भाग्थे । तर अर्का घरकाले बताइ दिएपछि जसरी पनि खोजेर ल्याउथे र भर्तिमा लैजान्थे । लुक्दा, भाग्दा पनि धर नपाएपछि डराई डराई भेला हुन्थे । अनि, के गर्दा चाहिँ भर्ती लादैन त भन्दा- लाटोलाई चाहिँ भर्ती गर्दैनथ्यो । एकजनाले चाहिँ लाटो भएको बहाना गरेछ । मान्छे चाहिँ भर्ती गर्नेखालकै गज्जप जिउडाल भएको थियो । भर्ती गर्न आउनेलाई उसको नाम थाह रहेछ । उ लुकेर त्यो केटाको पछाडी खुसुक्क भनेछ "ए किस्ने!" उ चाहिँ साथिले बोलायो भनेर "हाँ" भनेछ । त्यसपछि गल्लावालले लाटो भएको केटालाई "तेरिमा बदमास" भनेर भर्ना गरे रे ।"

भर्तिका लागि राणा प्रधानमन्त्रीहरुले बृटिस-भारत सरकारको कुन हदसम्म चाकरी गर्थे भन्ने अर्को लज्जास्पद तथ्यले बताउछ । सरकारकै तलव खुवाएर नेपाली सेनाका क्याप्टेनलाई बृटिस सेनामा स्थानिय युवाहरु भर्ती गर्ने काममा लगाइएको पाइएको छ । बि. सं. 1935 माघ 30 गते क्याप्टेन कालुसिंह स्वाँंर क्षेत्रीलाई वार्षिक 900 रुपैयाँ तलब तोकेर बैतडी-झुलाघाट गौंडाको क्याप्टेन बनाइएको थियो । उनलाई 1,000 जना युवाहरु बृटिश-भारत सेनामा भर्ती गराउन र नगराए 200 रुपैयाँ दण्ड तिराइने कडा पत्र पठाइएको थियो । नेपाली युवाहरुलाई बृटिश-भारतिय सेनामा भर्ती गर्न खटाइएका यस्ता एकजना ब्यक्ती स्वयम् राम प्रसाद राई पनि थिए । जुद्ध शम्शेरको पालामा उनि सुबेदारको रुपमा बि. सं. 1997 मा धनकुटा खटिएका थिए । ती रिक्रुटहरुलाई राम प्रसाद राईले गोरखपुरसम्म पुर्याएका थिए । सन् 1942 जनवरीमा भोजपुर टुँडिखेलमा 8 - 9 लस्कर युवाहरु गोर्खा रिक्रुटको रुपमा भर्ना गरिएको थियो । बिदा हुने छोराछोरी र बिदा गर्ने आमा-बाबुहरु सुक्सुकाउदै हात हल्लाएको दृश्य हृदयबिदारक थियो ।

एन्थनी गाउल्डका अनुसार दोश्रो बिश्वयुद्ध अन्त्ये हुँदासम्म बृटिस सेनामा गोर्खाली ( नेपाली ) युवाहरुको 45 बटालियन खडा भएको थियो, जसमा 1 लाख 12 हजार सैनिक थिए । तर, युद्धमा मारिने, हराउने, घाइते हुने सेनाहरुको शोधभर्नामा पुन: भर्ती लिईने हुनाले यो संख्या 2 लाख पुगेको अनुमान गर्न सकिन्छ । यी सेनाहरु इराक, ट्युनेसिया, इटाली, ग्रीस, बर्मा, मलाया र इन्डोनेसियाका युद्धमा भाग लिए । यसरी भर्ती गरिनेमा मुख्यतः मगर, गुरुङ, राई र लिम्बू थिए । त्यससंगै ठकुरी, क्षेत्री, दुरा, सुनुवार र रानाभाटलाई पनि भर्ना गरिएको थियो । बिश्वयुद्धमा परिचालन गरिएका मारिने, हराउने, घाइते हुने नेपाली युवाहरुको संख्या धेरै ठूलो थियो । मारिनेहरुको मात्र कुरा गरिने हो भने हरेक मृतकको नाममा एकमिनट मौनधारण गर्दा दुईहप्ता लाग्ने बताइन्छ । गोरखा वेलफेयर ट्रष्ट ( गोरखा कल्याणकारी कोष ) को वेबसाइट www.gwt.org.uk मा बडो भावुक शैलिमा लेखिएको छ- "दोश्रो बिश्वयुद्धमा मृत्यु, घाईते हुने प्रत्येक गोरखाको निम्ति ( एक मिनेट ) मौनधरण गर्ने हो भने पनि दुईहप्तासम्म मौनधारण गर्नुपर्ने हुन्छ ।"

साभार :

जननायक : राम प्रसाद राई
माझकिरातको क्रान्तिदेखी सिंहदरबार बिद्रोहसम्म
( अध्याय - 2 माझकिरात र बिद्रोह बाट )
लेखक : भोगिराज चाम्लिङ ( Bhogi Chamling )

यले डुङ / दुङ / नाम्माङ / नाम्साम / थोचे / तङ्बे ( Kirat-Era ) : 5079

रकम चाम्लिङ को फेस्बुक वाल बाट ।

Last Updated on Monday, 01 April 2019 17:02

Hits: 611

 हार्दिक श्रध्दाञ्जलि - भिमी देवी राना

मिग मिडिया प्रा.ली द्धारा संचालित

www.rajyasatta.com

सुचना तथा प्रसारण बिभाग

दर्ता नम्बर १६८७/०७६-७७

ठेगाना

ललितपुर १४, ललितपुर

संचालक/प्रधानसम्पादक

हुम बहादुर थापा मगर

मोबाईल ९८४१५९३६०६